Nội dung cần giám định là phần quyết định kết luận giám định có dùng được hay không: mỗi câu hỏi phải thuộc chuyên môn của giám định viên, cụ thể tới mức có thể trả lời "có, không, hoặc không đủ cơ sở", và gắn trực tiếp với một tình tiết bạn cần chứng minh trong vụ án. Câu hỏi kiểu "đề nghị giám định để làm rõ sự thật" gần như chắc chắn cho ra một kết luận chung chung hoặc bị trả lại.
Giám định viên chỉ trả lời câu được hỏi. Họ không kết luận ai đúng ai sai, không trả lời câu hỏi pháp lý như "hợp đồng có hiệu lực không" hay "ai phải bồi thường". Bài này giải thích ranh giới đó, cách chuyển một tranh chấp thành vài câu hỏi chuyên môn, các ví dụ giả định cho những loại giám định hay gặp trong vụ án dân sự, và lỗi phổ biến khi viết đơn đề nghị toà trưng cầu giám định.
Câu hỏi pháp lý và câu hỏi chuyên môn khác nhau thế nào
Câu hỏi pháp lý là câu chỉ toà trả lời được: có quan hệ vay mượn không, hợp đồng có vô hiệu không, bên nào có lỗi, bồi thường bao nhiêu. Câu hỏi chuyên môn là câu cần kiến thức ngoài pháp luật: chữ ký này có phải do cùng một người ký với các chữ ký mẫu không, vết nứt tường xuất hiện do lún nền hay do co ngót vật liệu, phần mềm này có bị chỉnh sửa sau ngày giao không.
Nếu bạn hỏi giám định viên câu hỏi pháp lý, họ sẽ từ chối trả lời hoặc trả lời vượt thẩm quyền, và phần vượt thẩm quyền đó dễ bị bên kia phản bác. Nhiệm vụ của bạn là đi ngược từ kết luận pháp lý mình muốn có về những sự kiện cần chứng minh, rồi tìm trong đó sự kiện nào cần chuyên môn mới xác định được.
Ví dụ, bạn muốn toà buộc hàng xóm bồi thường vì xây nhà làm nứt tường. Kết luận pháp lý là "hàng xóm phải bồi thường". Các sự kiện cần chứng minh: tường có hư hỏng, hư hỏng do việc thi công bên cạnh gây ra, mức độ hư hỏng và chi phí khắc phục. Hai sự kiện sau cần chuyên môn, và đó mới là chỗ đặt câu hỏi giám định.
Chuyển một tranh chấp thành câu hỏi giám định
Cách làm dưới đây áp dụng được cho hầu hết loại giám định trong vụ án dân sự. Viết nháp ra giấy trước khi điền vào đơn.
- Viết ra yêu cầu của bạn trong đơn khởi kiện hoặc yêu cầu phản tố bằng một câu.
- Liệt kê các sự kiện phải được chứng minh để toà chấp nhận yêu cầu đó.
- Đánh dấu sự kiện nào bên kia đang phủ nhận; sự kiện hai bên đã thừa nhận thì không cần giám định.
- Trong số bị phủ nhận, chọn sự kiện chỉ chuyên môn mới xác định được. Sự kiện chứng minh được bằng giấy tờ, người làm chứng thì không cần giám định.
- Viết mỗi sự kiện thành một câu hỏi đóng, chỉ rõ đối tượng: tài liệu nào, trang nào, vị trí nào; công trình nào, phần nào.
- Chỉ rõ mẫu so sánh hoặc dữ liệu đầu vào giám định viên cần dùng, nếu có.
- Đọc lại và bỏ mọi chữ mang tính kết luận pháp lý như "trái pháp luật", "có lỗi", "phải bồi thường".
Sau bước này, nhiều người nhận ra chỉ cần một hoặc hai câu hỏi thay vì cả trang. Ít câu hỏi nhưng trúng thì kết luận rõ và nhanh hơn.
Ví dụ giả định: câu hỏi yếu và câu hỏi tốt
Các ví dụ dưới đây là giả định, để minh hoạ cách viết. Câu hỏi thực tế phụ thuộc vào hồ sơ từng vụ.
| Loại việc | Câu hỏi yếu | Câu hỏi tốt hơn |
|---|---|---|
| Giấy vay bị chối chữ ký | Giám định giấy vay có thật không | Chữ ký đứng tên bên vay ở cuối trang giấy vay đề ngày… so với chữ ký mẫu trên các tài liệu kèm theo có phải do cùng một người ký ra không |
| Giấy có dấu hiệu viết thêm | Giám định giấy có bị sửa không | Dòng ghi số tiền ở trang một có được viết cùng loại mực, cùng thời gian với phần còn lại của văn bản không |
| Nứt tường do nhà bên cạnh | Xác định ai gây nứt tường | Các vết nứt tại tường phía giáp ranh của nhà số… có nguyên nhân từ việc thi công móng công trình liền kề không; mức độ hư hỏng và giải pháp khắc phục |
| Hàng hoá bị cho là kém chất lượng | Hàng có đạt không | Mẫu hàng được niêm phong ngày… có đáp ứng chỉ tiêu… theo tiêu chuẩn ghi trong hợp đồng không |
| Tệp dữ liệu bị nghi chỉnh sửa | Tệp này có giả không | Tệp… lưu trên thiết bị… có dấu hiệu bị chỉnh sửa nội dung sau thời điểm… không |
Điểm chung của cột phải: chỉ rõ đối tượng, chỉ rõ tiêu chí so sánh, và câu hỏi trả lời được bằng chuyên môn. Cột trái thì đẩy giám định viên vào vai thẩm phán.
Lỗi hay gặp khi viết nội dung giám định
Hỏi quá rộng. Câu "giám định toàn bộ hồ sơ" khiến giám định viên không biết bắt đầu từ đâu, kết luận dễ bị dàn trải và thiếu chiều sâu ở đúng điểm đang tranh chấp.
Hỏi điều đã rõ. Đề nghị giám định cả những chữ ký mà bên kia đã thừa nhận làm tốn thời gian và chi phí, có khi khiến toà nghĩ bạn kéo dài vụ án.
Câu hỏi đã chứa sẵn đáp án. Viết "xác định chữ ký bị giả mạo bằng cách đồ lại" là gợi ý kết luận. Câu hỏi nên trung lập để kết luận khách quan, và để bên kia không có cớ nói bạn dẫn dắt giám định.
Không nói rõ mẫu so sánh. Giám định chữ ký mà không chỉ mẫu là lý do phổ biến khiến hồ sơ bị trả lại hoặc kết luận "không đủ cơ sở".
Đặt câu hỏi ngoài khả năng kỹ thuật. Một số câu như xác định chính xác ngày viết của văn bản là câu khó, nhiều trường hợp không kết luận được. Hỏi câu biết trước không trả lời được chỉ làm mất thời gian; nên hỏi thêm câu khác kiểm chứng được.
Tài liệu gửi kèm để giám định viên trả lời được
Câu hỏi tốt mà thiếu dữ liệu đầu vào thì giám định viên vẫn không trả lời được. Với giám định chữ ký, chữ viết, phần đi kèm quan trọng nhất là bản gốc tài liệu cần giám định và mẫu so sánh có nguồn gốc rõ ràng, càng gần thời điểm ký càng tốt. Trong đơn, nên liệt kê từng mẫu: tên tài liệu, ngày lập, đang do ai giữ, vì sao bạn cho rằng chữ ký trên đó là của người cần so sánh.
Với giám định xây dựng, giám định viên cần biết hiện trạng trước và sau: ảnh chụp ngôi nhà trước khi công trình bên cạnh khởi công, biên bản hiện trạng nếu có, thời điểm phát hiện vết nứt, nhật ký thi công nếu toà yêu cầu bên kia cung cấp được. Thiếu dữ liệu "trước", việc xác định nguyên nhân khó hơn nhiều, vì vết nứt có thể đã tồn tại từ lâu.
Với hàng hoá, quan trọng là mẫu được lấy và niêm phong thế nào, ai chứng kiến, tiêu chuẩn chất lượng nào được hai bên thoả thuận trong hợp đồng. Với dữ liệu điện tử, cần chỉ rõ thiết bị, tài khoản, đường dẫn lưu tệp và ai đang giữ thiết bị. Ghi các thông tin này ngay trong đơn giúp toà ra quyết định trưng cầu đầy đủ, tránh việc tổ chức giám định phải gửi văn bản hỏi lại, kéo dài thêm vài tuần.
Bên kia cũng có quyền đặt câu hỏi
Khi toà xem xét trưng cầu giám định, bên kia có thể đề nghị bổ sung câu hỏi hoặc phản đối câu hỏi của bạn. Điều này bình thường: một kết luận trả lời được câu hỏi của cả hai bên thường được toà tin hơn. Bạn nên đọc kỹ câu hỏi bên kia đề xuất, xem có câu nào dẫn dắt hoặc vượt chuyên môn không, và nêu ý kiến bằng văn bản nếu thấy có vấn đề.
Quyết định trưng cầu giám định của toà sẽ ghi nội dung cần giám định cuối cùng. Hãy đọc kỹ quyết định này khi nhận được. Nếu toà đã sửa câu hỏi của bạn theo hướng không còn trả lời được điều bạn cần, bạn có thể đề nghị toà bổ sung trước khi hồ sơ được chuyển đi; để tới khi có kết luận rồi mới thấy hỏi thiếu thì phải xin giám định bổ sung, mất thêm thời gian.
Việc toà ghi lại nội dung giám định cũng cho thấy giới hạn của kết luận. Giám định viên chỉ trả lời trong phạm vi quyết định trưng cầu; điều không được hỏi thì không có trong kết luận, dù bạn nghĩ nó hiển nhiên.
Đọc kết luận theo đúng câu đã hỏi
Khi có kết luận, đặt từng câu trả lời cạnh câu hỏi tương ứng. Kết luận giám định chữ ký thường có các mức như "do cùng một người ký ra", "không phải do cùng một người ký ra", hoặc "không đủ cơ sở kết luận"; nếu kết luận có giới hạn, phần lập luận thường giải thích vì sao, ví dụ mẫu không đủ hoặc bản giám định là bản sao.
Nếu câu trả lời không khớp câu hỏi, hoặc bỏ sót câu hỏi, bạn có thể đề nghị giám định bổ sung. Nếu bạn có căn cứ cho rằng kết luận sai về chuyên môn, như dùng mẫu không phù hợp hoặc phương pháp không đúng, có thể đề nghị giám định lại. Hai việc này khác nhau và mỗi việc có điều kiện riêng theo pháp luật về giám định tư pháp và tố tụng dân sự.
Đừng đọc kết luận vượt quá chữ viết. Kết luận "các vết nứt có liên quan đến việc thi công công trình liền kề" chưa phải là kết luận về mức bồi thường. Phần thiệt hại cụ thể có thể còn cần định giá hoặc chứng cứ khác về chi phí sửa chữa.
Câu hỏi thường gặp
Có mẫu đơn đề nghị trưng cầu giám định cố định không?
Đơn cần có thông tin vụ án, người đề nghị, đối tượng cần giám định, nội dung cần giám định, lý do đề nghị, đề xuất tổ chức giám định nếu có, và tài liệu kèm theo. Bạn nên hỏi toà đang giải quyết vụ án xem có biểu mẫu đang dùng không, rồi điền đúng các phần trên.
Một đơn được hỏi bao nhiêu câu?
Không có giới hạn cứng, nhưng số câu nên vừa đủ để làm rõ các sự kiện đang bị phủ nhận và cần chuyên môn. Ít câu trúng trọng tâm giúp kết luận rõ ràng hơn và giảm thời gian giám định so với một danh sách dài.
Có được hỏi giám định viên về mức bồi thường không?
Mức bồi thường là câu hỏi pháp lý do toà quyết định. Bạn có thể hỏi về mức độ hư hỏng, giải pháp khắc phục hay khối lượng công việc cần làm, còn giá trị bằng tiền thường cần định giá hoặc chứng cứ về chi phí thực tế.
Câu hỏi đã nộp rồi có sửa được không?
Trước khi toà ra quyết định trưng cầu, bạn có thể nộp văn bản bổ sung hoặc điều chỉnh nội dung đề nghị. Sau khi đã có quyết định, việc thay đổi phụ thuộc vào toà; nếu thiếu câu hỏi, đường thường gặp là đề nghị giám định bổ sung.
Giám định viên trả lời "không đủ cơ sở kết luận" thì có nghĩa là mình thua?
Không hẳn. Kết luận này chỉ cho biết chuyên môn không trả lời được câu hỏi với dữ liệu đang có. Toà vẫn đánh giá các chứng cứ khác. Bạn nên đọc phần lập luận xem thiếu gì, mẫu hay đối tượng, để quyết định có bổ sung được không.
Nên tự viết câu hỏi hay nhờ người làm nghề?
Bạn hoàn toàn có thể tự viết nếu đi theo các bước tách sự kiện như trên. Với giám định kỹ thuật phức tạp như xây dựng, dữ liệu điện tử, nên hỏi trước một người có chuyên môn để câu hỏi không vượt khả năng kỹ thuật hoặc bỏ sót điểm quan trọng.