Trong vụ án dân sự, nếu bạn đã đề nghị toà trưng cầu giám định mà toà từ chối, bạn vẫn có quyền tự mình yêu cầu một tổ chức hoặc cá nhân giám định, rồi nộp kết luận cho toà như một chứng cứ. Quyền này được ghi trong phần trưng cầu giám định của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 (Điều 102). Điều kiện cốt lõi là thứ tự: phải đề nghị toà trước, bị từ chối rồi mới tự yêu cầu. Kết luận do bạn tự yêu cầu không tự động thắng, nó được toà đánh giá cùng các chứng cứ khác.
Nhiều người nghe "tự yêu cầu giám định" thì nghĩ có thể tự mang giấy tờ đi giám định bất cứ lúc nào rồi nộp cho toà. Làm vậy không bị cấm, nhưng nếu bỏ qua bước đề nghị toà, kết quả dễ bị bên kia phản bác là thu thập không đúng trình tự. Bài này đi qua từng bước: khi nào toà hay từ chối, giữ dấu vết việc bị từ chối, chọn nơi giám định, chuẩn bị đối tượng giám định và cách để kết luận có sức nặng khi đưa vào hồ sơ.
Vì sao toà có thể từ chối đề nghị trưng cầu giám định
Toà không bắt buộc phải trưng cầu giám định chỉ vì một bên đề nghị. Thẩm phán xem việc giám định có cần cho việc giải quyết vụ án không, và câu hỏi đặt ra có phải là câu hỏi chuyên môn mà toà không tự trả lời được hay không. Nếu toà thấy các chứng cứ đã có đủ để kết luận vấn đề, hoặc điều bạn muốn giám định không liên quan tới yêu cầu đang tranh chấp, đề nghị có thể bị từ chối.
Một lý do hay gặp khác là đề nghị quá chung chung. Viết "đề nghị giám định giấy vay" mà không nói giám định cái gì trên giấy đó (chữ ký, chữ viết, thời điểm viết, có bị tẩy xoá hay không) thì toà khó ra quyết định. Lý do thứ ba là đối tượng giám định không còn hoặc không đủ điều kiện: bản chính đã mất, chỉ còn bản photo mờ, hoặc không có mẫu so sánh.
Cũng có trường hợp toà không từ chối hẳn mà chưa xem xét, hoặc chờ đến giai đoạn sau. Trước khi coi là bị từ chối, bạn cần biết chính xác toà đã trả lời thế nào. Từ chối phải được thể hiện rõ, có lý do, thường bằng văn bản hoặc ghi trong biên bản phiên họp. Đây chính là thứ bạn cần giữ để chứng minh đã đi đúng thứ tự.
Các bước đi đúng thứ tự
Quyền tự yêu cầu giám định gắn với một trình tự. Đi đủ các bước dưới đây giúp kết luận sau này khó bị gạt vì lý do thủ tục.
- Nộp đơn đề nghị toà trưng cầu giám định, ghi rõ đối tượng giám định, nội dung cần giám định, lý do vì sao cần và đề xuất nơi giám định nếu có. Nộp trực tiếp có giấy biên nhận hoặc gửi qua bưu chính có phiếu gửi.
- Theo dõi câu trả lời của toà. Nếu toà từ chối, đề nghị được nhận văn bản trả lời hoặc ít nhất đề nghị ghi việc từ chối và lý do vào biên bản phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ.
- Chọn tổ chức hoặc người giám định phù hợp lĩnh vực: tổ chức giám định tư pháp công lập, văn phòng giám định tư pháp, hoặc người giám định tư pháp theo vụ việc có chuyên môn đúng câu hỏi.
- Gửi văn bản yêu cầu giám định nêu rõ bạn là người yêu cầu giám định trong vụ án nào, đã đề nghị toà trưng cầu và bị từ chối, nội dung cần giám định và đối tượng giám định kèm theo.
- Giao đối tượng giám định có biên bản ghi tình trạng, số trang, đặc điểm nhận dạng; giữ bản chụp trước khi giao.
- Nhận kết luận giám định và nộp cho toà kèm văn bản trình bày nguồn gốc: yêu cầu ai, khi nào, căn cứ nào, vì sao phải tự yêu cầu.
Thứ tự này nghe hình thức, nhưng nó trả lời trước câu hỏi mà bên kia gần như luôn đặt ra: "kết luận này từ đâu ra, có đúng trình tự không". Người tự yêu cầu giám định nên coi bộ giấy tờ chứng minh trình tự là một phần của chứng cứ, cất chung với kết luận.
Chọn nơi giám định: những điểm cần kiểm
Đúng lĩnh vực. Giám định chữ ký thuộc giám định kỹ thuật hình sự về tài liệu; nguyên nhân nứt tường thuộc giám định xây dựng; chất lượng hàng hoá có thể cần tổ chức kiểm định chuyên ngành. Nơi giám định giỏi ở lĩnh vực này chưa chắc làm được lĩnh vực khác.
Có tư cách giám định tư pháp hoặc được công bố là người giám định theo vụ việc. Danh sách người và tổ chức giám định tư pháp được các bộ, ngành và Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh công bố. Bạn nên hỏi thẳng nơi mình định yêu cầu về tư cách này và ghi lại câu trả lời.
Không có quan hệ với vụ việc. Người giám định là người thân, người làm thuê cho một bên hoặc đã từng tư vấn cho bạn trong vụ này thì kết luận rất dễ bị đặt vấn đề khách quan. Chọn nơi không dính dáng gì tới hai bên.
Rõ về chi phí và thời gian trước khi giao. Người tự yêu cầu giám định thường phải tạm ứng chi phí; việc ai chịu cuối cùng do toà quyết định khi giải quyết vụ án. Hỏi trước các khoản cấu thành và thời gian dự kiến, ghi vào văn bản thoả thuận, đừng chỉ nói miệng.
Đối tượng giám định: phần dễ hỏng nhất
Kết luận giám định chỉ tốt bằng thứ được đem đi giám định. Nếu đối tượng là giấy tờ, giám định viên thường cần bản chính. Nếu bản chính đang nằm trong hồ sơ vụ án, bạn không tự rút ra được; khi đó phải đề nghị toà cho tiếp cận hoặc cho sao chụp theo cách đáp ứng yêu cầu giám định, và nhiều trường hợp chính điều này khiến việc tự yêu cầu giám định trở nên khó.
Mẫu so sánh cũng là chỗ hay vướng. Giám định chữ ký, chữ viết cần chữ ký, chữ viết mẫu của người liên quan, càng gần thời điểm tạo lập tài liệu càng tốt. Nếu người đó là bên kia và họ không hợp tác ký mẫu, bạn phải tìm mẫu trong giấy tờ khác có nguồn gốc rõ ràng, ví dụ hồ sơ đã nộp cho cơ quan nhà nước hoặc hợp đồng cũ có chứng thực. Mẫu không rõ nguồn gốc làm cả kết luận yếu theo.
Với đồ vật, hiện trường, tệp dữ liệu, cần chứng minh thứ đem đi giám định chính là thứ đang tranh chấp và chưa bị thay đổi. Ảnh chụp có ngày giờ, biên bản giao nhận, niêm phong có chữ ký của người chứng kiến là những cách giữ chuỗi liên tục này. Thiếu nó, bên kia chỉ cần nói "không biết bạn đem cái gì đi giám định" là đủ gây nghi ngờ.
Kết luận tự yêu cầu và kết luận do toà trưng cầu khác nhau ở đâu
Cả hai đều là kết luận giám định và đều là nguồn chứng cứ. Khác biệt nằm ở cách hình thành và mức độ bên kia có thể tấn công. Bảng dưới tóm tắt các điểm thực tế cần lưu ý.
| Điểm so sánh | Toà trưng cầu | Đương sự tự yêu cầu |
|---|---|---|
| Ai chọn nơi giám định | Toà quyết định, các bên có thể đề xuất | Người yêu cầu tự chọn |
| Tiếp cận đối tượng giám định | Toà chuyển đối tượng từ hồ sơ vụ án | Người yêu cầu phải tự có đối tượng hoặc xin toà cho tiếp cận |
| Bên kia biết từ đầu | Có, qua quyết định trưng cầu | Thường chỉ biết khi kết luận được nộp |
| Điểm dễ bị phản bác | Ít hơn về trình tự | Nguồn gốc mẫu, tính độc lập của người giám định, trình tự |
| Cách toà dùng | Đánh giá cùng chứng cứ khác | Đánh giá cùng chứng cứ khác, có thể trưng cầu thêm nếu còn mâu thuẫn |
Điều đáng nhớ ở hàng cuối: một kết luận tự yêu cầu có lập luận rõ ràng, mẫu rõ nguồn, người giám định độc lập vẫn có thể khiến toà xem lại việc có cần trưng cầu giám định hay không. Nó không phải là chứng cứ hạng hai, chỉ là chứng cứ phải tự chứng minh nguồn gốc của mình kỹ hơn.
Khi bên kia phản đối kết luận bạn tự yêu cầu
Bên kia thường tấn công vào ba điểm: người giám định không đủ tư cách hoặc không độc lập, mẫu so sánh không đúng hoặc không đủ, và đối tượng giám định không phải bản đang tranh chấp. Hồ sơ đi kèm kết luận nên trả lời trước cả ba: giấy tờ thể hiện tư cách người giám định, biên bản giao nhận mẫu và đối tượng, văn bản thể hiện bạn đã đề nghị toà trưng cầu trước.
Bên kia có quyền đề nghị toà trưng cầu giám định khác, và nếu có hai kết luận mâu thuẫn, toà có thể trưng cầu giám định lại. Đây không phải điều xấu cho bạn: nếu kết luận đầu đúng về chuyên môn, lần giám định sau nhiều khả năng đi cùng hướng. Điều nên tránh là tìm nhiều nơi giám định cho tới khi có kết quả như ý rồi chỉ nộp kết quả đẹp; nếu điều đó lộ ra, độ tin cậy của cả hồ sơ bị ảnh hưởng.
Ở phiên toà, người giám định có thể được triệu tập để giải thích kết luận. Kết luận viết rõ phương pháp, mẫu đã dùng và giới hạn của kết luận thì dễ đứng vững khi bị hỏi. Kết luận chỉ có một câu "đúng là chữ ký của…" mà không có phần lập luận là kết luận dễ bị lung lay.
Những trường hợp nên hỏi người làm nghề trước khi tự yêu cầu
Tự yêu cầu giám định tốn thời gian và chi phí, và nếu chọn sai câu hỏi hoặc sai nơi, kết quả không dùng được. Khi khoản tranh chấp lớn, khi đối tượng giám định đang nằm trong hồ sơ vụ án, hoặc khi câu hỏi chuyên môn phức tạp như giám định thời điểm viết, nguyên nhân sự cố công trình, bạn nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn hoặc người làm nghề để xác định câu hỏi giám định trước khi bỏ tiền.
Cũng nên hỏi ý kiến khi toà từ chối với lý do "chứng cứ đã đủ". Lý do này có thể đúng: có khi giám định không thay đổi được kết quả vì vụ án xoay quanh một điểm khác. Bỏ công sức vào một kết luận không làm thay đổi gì là lãng phí, trong khi điểm thực sự quyết định lại thiếu chứng cứ.
Trong vụ án hình sự, quyền yêu cầu giám định của người tham gia tố tụng được quy định riêng trong Bộ luật Tố tụng hình sự; cách làm khác với vụ án dân sự và bài này không đi vào chi tiết. Nếu bạn là bị hại hoặc người liên quan trong vụ án hình sự, hãy hỏi cơ quan tiến hành tố tụng hoặc người bào chữa, người bảo vệ quyền lợi về đường đi cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Có được tự đi giám định trước khi nộp đơn khởi kiện không?
Không có quy định cấm bạn tự thuê đánh giá chuyên môn trước khi kiện để biết mình có cơ sở hay không. Tuy nhiên khi đã có vụ án, để kết luận có giá trị tốt nhất, bạn nên đề nghị toà trưng cầu trước. Kết quả làm trước khi kiện có thể dùng như tài liệu tham khảo nhưng dễ bị phản bác về trình tự.
Toà từ chối miệng thì có tính là đã bị từ chối không?
Nên đề nghị toà ghi việc từ chối và lý do vào biên bản hoặc trả lời bằng văn bản. Nếu chỉ có trao đổi miệng, bạn khó chứng minh đã đi đúng thứ tự. Bạn có thể nộp lại đơn đề nghị có biên nhận để có dấu vết rõ ràng hơn.
Ai trả chi phí khi tự yêu cầu giám định?
Người yêu cầu thường tạm ứng chi phí giám định. Việc ai chịu cuối cùng do toà quyết định khi giải quyết vụ án, theo nguyên tắc chung về chi phí tố tụng. Hãy giữ hoá đơn, chứng từ thanh toán để có căn cứ khi toà xem xét khoản chi phí này.
Tự yêu cầu giám định ở nơi nào cũng được à?
Bạn nên chọn tổ chức giám định tư pháp hoặc người giám định tư pháp theo vụ việc đã được công bố, có chuyên môn đúng câu hỏi và không có quan hệ với hai bên. Chọn nơi thiếu tư cách hoặc thiếu độc lập là tự tạo điểm yếu cho kết luận của mình.
Nếu kết luận bất lợi cho mình thì có bắt buộc phải nộp không?
Bạn không bị buộc nộp một tài liệu mình tự làm, nhưng nên cân nhắc kỹ. Kết luận bất lợi là tín hiệu để xem lại yêu cầu của mình. Việc tìm nơi khác để có kết quả khác rồi giấu kết quả đầu có thể làm giảm độ tin cậy của cả hồ sơ nếu bị phát hiện.
Kết luận tự yêu cầu có được toà dùng làm căn cứ ra bản án không?
Có thể, vì kết luận giám định là một nguồn chứng cứ. Toà đánh giá nó cùng các chứng cứ khác, xem xét nguồn gốc mẫu, phương pháp và tính độc lập. Khi có mâu thuẫn với chứng cứ khác, toà có thể trưng cầu giám định để làm rõ.