Khi đòi bồi thường thiệt hại về tài sản, bạn phải chứng minh ba thứ: có thiệt hại, thiệt hại do hành vi của bên kia gây ra, và thiệt hại cụ thể bằng bao nhiêu tiền. Phần thứ ba hay bị xem nhẹ nhất. Người bị hại thường có ảnh chụp chiếc xe móp, bức tường nứt, lô hàng ướt, nhưng khi toà hỏi "con số này tính từ đâu ra" thì chỉ có một mức ước lượng trong đầu.
Theo nguyên tắc của Bộ luật Dân sự 2015 về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, thiệt hại do tài sản bị xâm phạm có thể gồm tài sản bị mất, bị huỷ hoại hoặc hư hỏng, lợi ích gắn liền với việc sử dụng, khai thác tài sản bị mất hoặc giảm sút, và chi phí hợp lý để ngăn chặn, hạn chế, khắc phục thiệt hại. Mỗi khoản cần chứng cứ riêng. Bài này đi qua từng khoản, nguồn chứng cứ cho từng khoản, và khi nào nên đề nghị định giá thay vì tự tính.
Mỗi khoản thiệt hại cần loại chứng cứ nào
Bảng dưới chia thiệt hại về tài sản thành các khoản thường gặp và chứng cứ phù hợp. Các ví dụ là giả định.
| Khoản thiệt hại | Ví dụ giả định | Chứng cứ nên có |
|---|---|---|
| Tài sản bị mất hoặc huỷ hoại hoàn toàn | Xe máy bị cháy rụi trong bãi giữ xe | Giấy tờ sở hữu, hoá đơn mua, ảnh tài sản trước đó, chứng cứ về giá tài sản tương tự tại thời điểm thiệt hại |
| Tài sản bị hư hỏng | Tường nhà nứt do công trình bên cạnh | Ảnh hiện trạng trước và sau, báo giá sửa chữa từ nhiều nơi, hoá đơn nếu đã sửa, kết luận giám định nếu tranh chấp nguyên nhân |
| Lợi ích từ việc khai thác tài sản bị mất | Xe tải chở hàng nằm xưởng một tháng | Hợp đồng vận chuyển bị huỷ, sổ sách doanh thu các tháng trước, chứng từ thuê xe thay thế |
| Chi phí ngăn chặn, khắc phục | Thuê người bơm nước, dời hàng khi kho bị ngập do bên khác | Hoá đơn, biên nhận chi trả, hợp đồng thuê, ảnh lúc làm |
Nhìn vào cột cuối sẽ thấy một điều: chứng cứ về mức thiệt hại phần lớn là giấy tờ về tiền, và nhiều giấy tờ phải có ngay lúc xảy ra sự việc. Để vài tháng mới đi tìm là rất khó.
Sửa rồi hay chưa sửa: hai cách chứng minh khác nhau
Nếu bạn đã sửa xong tài sản, chứng cứ mạnh nhất là hoá đơn, chứng từ thanh toán và biên bản nghiệm thu hoặc phiếu sửa chữa ghi rõ hạng mục. Bên kia có thể phản đối rằng bạn sửa quá mức cần thiết, như thay mới cả bộ phận còn dùng được, hoặc nâng cấp nhân dịp sửa. Vì vậy phiếu sửa nên ghi rõ hạng mục nào là khắc phục hư hỏng, hạng mục nào là làm thêm theo ý bạn, và ảnh chụp bộ phận cũ trước khi thay.
Nếu chưa sửa, bạn cần chứng minh chi phí sẽ phải bỏ ra. Một báo giá đơn lẻ dễ bị nói là thổi phồng. Hai hoặc ba báo giá từ những nơi độc lập, ghi rõ hạng mục, đơn giá, khối lượng, có tên và địa chỉ đơn vị báo giá, cho toà một khoảng hợp lý. Nếu bên kia không đồng ý, có thể cần định giá hoặc giám định mức độ hư hỏng.
Có một câu hỏi thực tế: có nên chờ toà giải quyết rồi mới sửa không? Nhiều tài sản không thể chờ, như mái nhà dột mùa mưa hay xe là công cụ kiếm sống. Trước khi sửa, hãy ghi nhận hiện trạng thật kỹ: ảnh, video, biên bản có người chứng kiến, và nếu có thể, mời bên kia đến xem hoặc gửi văn bản thông báo cho họ. Khi cần chứng cứ mạnh hơn, có thể nhờ thừa phát lại lập vi bằng ghi nhận hiện trạng trước khi sửa.
Ghi nhận hiện trạng thiệt hại ngay khi xảy ra
Phần lớn tranh chấp về mức thiệt hại bắt nguồn từ việc không ai ghi lại hiện trạng lúc đầu. Danh sách dưới đây giúp bạn không bỏ sót.
- Chụp ảnh toàn cảnh rồi chụp cận từng hư hỏng, có vật đối chiếu kích thước như thước dây hoặc bàn tay.
- Quay một đoạn video liền mạch đi một vòng quanh tài sản, nói rõ thời điểm và địa điểm trong lúc quay.
- Ghi lại tên, cách liên hệ của người chứng kiến và nhờ họ viết bản tường trình ngắn những gì họ thấy.
- Nếu có công an, ban quản lý chung cư, đại diện bảo hiểm đến hiện trường, xin bản sao biên bản họ lập hoặc ghi rõ tên đơn vị lập biên bản.
- Giữ lại bộ phận hỏng đã thay, không vứt bỏ, để có thể giám định khi cần.
- Ghi ngay một bảng liệt kê đồ đạc bị hỏng, số lượng, tình trạng, ước tính năm mua.
- Gửi văn bản hoặc tin nhắn thông báo thiệt hại cho bên gây ra, giữ bằng chứng đã gửi.
Thông báo sớm cho bên kia vừa là phép lịch sự, vừa tạo cơ hội để họ đến xem. Nếu họ không đến, sau này họ khó nói rằng không được biết hiện trạng.
Thiệt hại về thu nhập: khoản hay bị toà gạt nhất
Khoản thu nhập bị mất do không khai thác được tài sản thường bị gạt vì không chứng minh được. Toà cần thấy hai điều: trước sự việc, tài sản thực sự tạo ra thu nhập ở mức nào, và trong thời gian bị hư hỏng, khoản thu nhập đó thực sự bị mất chứ không phải được bù bằng cách khác.
Chứng cứ cho phần đầu là sổ sách bán hàng, hoá đơn, sao kê tài khoản kinh doanh, hợp đồng với khách hàng trong các tháng trước. Hộ kinh doanh ghi sổ đều đặn có lợi thế lớn ở đây. Chứng cứ cho phần sau là hợp đồng bị huỷ, tin nhắn khách hàng huỷ đơn, chứng từ thuê tài sản thay thế. Nếu bạn đã thuê xe khác để chạy hàng, khoản đòi hợp lý thường là tiền thuê xe chứ không phải toàn bộ doanh thu.
Đừng đòi những con số không có căn cứ như "mất cơ hội làm ăn" một cách chung chung. Đòi quá tay khiến các khoản có căn cứ cũng bị nhìn với con mắt nghi ngờ, và nếu yêu cầu không được chấp nhận, phần án phí bạn phải chịu có thể tăng theo.
Khi nào cần định giá hoặc giám định mức thiệt hại
Khi hai bên không thống nhất được mức thiệt hại và chứng cứ bạn có chưa đủ thuyết phục, có thể đề nghị toà định giá tài sản hoặc trưng cầu giám định. Giám định thường dùng cho câu hỏi về nguyên nhân và mức độ hư hỏng, như vết nứt có phải do công trình bên cạnh không, cần sửa những hạng mục nào. Định giá dùng cho câu hỏi về giá trị bằng tiền, như tài sản bị huỷ hoại trị giá bao nhiêu tại thời điểm thiệt hại.
Hai việc này có thể cần cả hai, theo thứ tự: giám định xác định hạng mục khắc phục, rồi định giá hoặc dựa vào báo giá để ra con số. Đề nghị cả hai cùng lúc mà không phân biệt rõ sẽ làm hồ sơ rối.
Thiệt hại về sức khoẻ như thương tích, chi phí điều trị, thu nhập mất do nằm viện có cách chứng minh riêng, đặc biệt là giám định thương tích. Bài này chỉ nói về tài sản; phần thương tích nên tìm hiểu riêng vì có nhiều quy định và cách tính đặc thù.
Những sai lầm làm mất phần bồi thường xứng đáng
Vứt bỏ tài sản hỏng quá sớm. Đồ đạc ngập nước, máy móc cháy bị vứt đi trước khi ai xem thì sau này không còn gì để giám định hay định giá.
Chỉ có một báo giá từ nơi quen biết. Bên kia dễ cho rằng báo giá được làm theo ý bạn. Báo giá từ những nơi độc lập, ghi chi tiết, đáng tin hơn nhiều.
Gộp sửa chữa và nâng cấp. Nhân dịp sửa mà làm thêm hạng mục mới, rồi đòi toàn bộ chi phí, dễ khiến toà giảm cả phần chính đáng.
Không thông báo cho bên gây thiệt hại. Bên kia nói không biết và không được xem hiện trạng, làm tăng tranh cãi về mức độ thiệt hại.
Không giữ chứng từ chi phí khẩn cấp. Tiền thuê người dọn dẹp, chuyển đồ, che chắn trả bằng tiền mặt không có giấy nhận là khoản rất khó đòi lại.
Để thiệt hại lan rộng mà không xử lý. Người bị thiệt hại cũng được kỳ vọng làm những việc hợp lý để hạn chế thiệt hại, như che mái dột, chuyển hàng khỏi chỗ ngập. Phần thiệt hại tăng thêm vì bỏ mặc có thể không được bồi thường đầy đủ, nên ghi lại cả những việc bạn đã làm để ngăn thiệt hại lan ra.
Ví dụ giả định: kho hàng bị ngập do đường ống nhà bên
Ví dụ giả định: anh Phúc thuê một kho nhỏ ở Hải Phòng để chứa vải. Một đêm, đường ống cấp nước của xưởng bên cạnh bị vỡ, nước tràn sang làm ướt một phần hàng. Sáng hôm sau, anh gọi chủ xưởng sang xem, quay video toàn bộ kho, chụp ảnh từng kiện vải ướt và nhờ bảo vệ khu kho viết vài dòng về việc nước tràn từ phía nào.
Anh tách hàng ướt ra một góc, không vứt đi, lập bảng liệt kê từng kiện kèm mã hàng và giá nhập theo hoá đơn của nhà cung cấp. Anh thuê người chuyển hàng khô sang kho tạm, giữ biên nhận chi trả. Một số kiện vải còn giặt sấy được, anh lấy hai báo giá xử lý từ hai xưởng giặt khác nhau; số không cứu được thì giữ lại để có thể định giá hoặc giám định.
Khi chủ xưởng chỉ đồng ý trả một phần, hồ sơ của anh Phúc đã có đủ các mảnh: hiện trạng ban đầu, nguyên nhân có người chứng kiến, giá trị hàng theo hoá đơn, chi phí khắc phục có chứng từ. Tranh cãi lúc này thu hẹp lại ở mức hao hụt của số vải giặt sấy được, một câu hỏi mà định giá hoặc giám định có thể trả lời. Nếu ngày đầu anh chỉ chụp vài tấm ảnh rồi dọn sạch kho, gần như mọi khoản đều phải tranh cãi lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Không có hoá đơn mua tài sản thì chứng minh giá trị thế nào?
Bạn có thể dùng ảnh tài sản, giấy tờ đăng ký, giá rao bán tài sản tương tự cùng đời, cùng tình trạng, lời xác nhận của người bán cũ hoặc đề nghị định giá. Hoá đơn là chứng cứ tốt nhưng không phải con đường duy nhất để chứng minh giá trị.
Báo giá sửa chữa có được tính là chứng cứ không?
Báo giá là tài liệu có thể được toà xem xét, nhất là khi có nhiều báo giá độc lập và ghi chi tiết hạng mục. Một báo giá đơn lẻ từ nơi quen biết dễ bị phản đối. Khi có tranh cãi lớn, toà có thể cần định giá hoặc giám định.
Bảo hiểm đã trả một phần thì còn đòi bên gây thiệt hại được không?
Tuỳ hợp đồng bảo hiểm và quy định về thế quyền. Thông thường, phần bảo hiểm đã trả có thể được doanh nghiệp bảo hiểm đòi lại từ người gây thiệt hại, còn bạn đòi phần chưa được bù. Hãy đọc kỹ hợp đồng và hỏi doanh nghiệp bảo hiểm trước khi kiện.
Tài sản cũ bị hỏng thì bồi thường theo giá mới hay giá cũ?
Nguyên tắc là bồi thường đúng thiệt hại thực tế, nên thường xét giá trị tài sản tại thời điểm thiệt hại, có tính đến mức độ hao mòn. Nếu sửa chữa là cách khắc phục hợp lý thì chi phí sửa được xem xét. Đòi theo giá mới hoàn toàn cho tài sản cũ thường khó được chấp nhận.
Thiệt hại về tinh thần có đòi kèm được khi tài sản bị hư hỏng không?
Bồi thường tổn thất về tinh thần chủ yếu gắn với xâm phạm sức khoẻ, danh dự, tính mạng và một số trường hợp luật định. Riêng thiệt hại tài sản thông thường thì trọng tâm là thiệt hại vật chất có thể tính được bằng tiền.