Tin nhắn Zalo, Messenger, SMS có thể là chứng cứ trong vụ việc dân sự. Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 liệt kê dữ liệu điện tử là một nguồn chứng cứ, và Luật Giao dịch điện tử 2023 (có hiệu lực từ 1/7/2024) nói thông điệp dữ liệu không bị phủ nhận giá trị chỉ vì nó tồn tại dưới dạng điện tử. Nghĩa là không ai được gạt một đoạn chat ra khỏi hồ sơ chỉ với lý do "đó là tin nhắn".
Nhưng được nhận vào hồ sơ và được toà tin là hai chuyện khác nhau. Một đoạn tin nhắn chỉ thật sự có sức nặng khi trả lời được ba câu: nó lấy từ đâu, nó có bị sửa không, và người bên kia có đúng là người đã gõ những dòng đó không. Bài này giải thích từng điều kiện theo cách người không học luật cũng làm theo được, kèm những tình huống tin nhắn hay bị chê nhất.
Luật nói gì về tin nhắn: nguồn chứng cứ, không phải thứ "hạng hai"
Trong Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, Điều 94 liệt kê các nguồn chứng cứ: tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được, dữ liệu điện tử, vật chứng, lời khai, kết luận giám định và nhiều nguồn khác. Tin nhắn trên ứng dụng chat thuộc nhóm dữ liệu điện tử. Điều 95 nói cách xác định một nguồn như vậy có được coi là chứng cứ hay không; với thông điệp dữ liệu điện tử, bộ luật dẫn sang pháp luật về giao dịch điện tử.
Luật Giao dịch điện tử 2023 thay cho luật năm 2005 và giữ nguyên tinh thần cốt lõi: thông điệp dữ liệu có thể được dùng làm chứng cứ, và giá trị chứng cứ của nó được xem xét dựa trên độ tin cậy của cách thức khởi tạo, lưu trữ, truyền gửi; cách bảo đảm tính toàn vẹn; cách xác định người khởi tạo; và các yếu tố phù hợp khác. Nói gọn, luật không hỏi "có phải tin nhắn không", luật hỏi "tin nhắn này đáng tin tới đâu".
Điều này quan trọng với người dân vì rất nhiều giao dịch hằng ngày chỉ có tin nhắn: cho bạn mượn tiền rồi nhắn hỏi lại, đặt cọc thuê phòng qua Messenger, thoả thuận tiền công thợ qua Zalo. Không có hợp đồng giấy không có nghĩa là không có gì để chứng minh. Đoạn chat chính là dấu vết, miễn là bạn giữ nó đúng cách.
Cũng cần nói thẳng: toà án đánh giá chứng cứ một cách tổng hợp. Tin nhắn hiếm khi đứng một mình mà thắng; nó mạnh nhất khi khớp với chứng từ chuyển khoản, lời người làm chứng, hoặc chính lời thừa nhận của bên kia tại phiên hoà giải.
Ba điều kiện để tin nhắn được tin
Nguồn gốc rõ ràng. Bạn phải nói được tin nhắn nằm ở thiết bị nào, tài khoản nào, ai đang giữ thiết bị đó, và bạn lấy ra bằng cách nào. Ảnh chụp do người khác gửi lại, không rõ chụp từ máy ai, yếu hơn hẳn ảnh chụp từ chính điện thoại của bạn và chiếc điện thoại đó vẫn còn để đối chiếu.
Tính toàn vẹn. Nội dung không bị cắt xén, ghép nối hay sửa. Thực tế toà và đối phương soi những dấu hiệu như: đoạn chat có bị cắt ngay chỗ quan trọng không, thời gian giữa các tin có liền mạch không, có tin nhắn bị xoá ở giữa không. Giữ nguyên cuộc trò chuyện từ đầu đến cuối trên máy là cách đơn giản nhất để chứng minh toàn vẹn.
Xác định được người gửi. Đây là chỗ hay hỏng nhất. Tên hiển thị trên Zalo hay Facebook có thể đặt tuỳ ý. Bạn cần những mảnh ghép khác: số điện thoại gắn với tài khoản, ảnh đại diện và bài đăng cá nhân, việc người đó từng dùng tài khoản này để giao dịch với bạn, hoặc người đó tự thừa nhận.
Liên quan đến việc đang tranh chấp. Một chứng cứ dù thật mà không chứng minh được điều gì cho yêu cầu của bạn thì cũng chỉ làm dày hồ sơ. Chọn những đoạn nói về số tiền, thời hạn, cam kết, lời thừa nhận; bỏ bớt những đoạn chuyện phiếm không liên quan.
Thu thập hợp pháp. Tin nhắn bạn gửi hoặc nhận trong cuộc trò chuyện của chính mình là thứ bạn có quyền giữ. Tin nhắn lấy bằng cách đăng nhập trộm tài khoản người khác, đọc lén điện thoại của vợ, chồng hay đồng nghiệp là thu thập trái phép, vừa có thể bị loại vừa có thể khiến bạn bị xử lý.
Tin nhắn trong các tranh chấp thường gặp: chứng minh được gì
Bảng dưới gợi ý tin nhắn hay được dùng để chứng minh điều gì trong vài loại việc phổ biến, và thứ nên đi kèm để tin nhắn không đứng một mình.
| Loại việc | Tin nhắn thường chứng minh | Nên có kèm |
|---|---|---|
| Cho vay, mượn tiền | Việc có vay, số tiền, hẹn trả, lời hứa trả hoặc thừa nhận còn nợ | Chứng từ chuyển khoản, giấy viết tay nếu có |
| Đặt cọc thuê nhà, mua hàng | Nội dung thoả thuận, số tiền cọc, điều kiện trả lại cọc | Biên nhận cọc, ảnh tài sản, chứng từ chuyển tiền |
| Thuê thợ sửa nhà, làm dịch vụ | Phạm vi công việc, giá đã chốt, thời hạn, lời phàn nàn về chất lượng | Ảnh hiện trạng trước và sau, người làm chứng |
| Lao động không có hợp đồng giấy | Việc giao việc, giờ làm, lời hứa trả lương | Chứng từ nhận lương, chấm công, đồng nghiệp xác nhận |
| Bị xúc phạm, bôi nhọ | Nội dung lời lẽ, thời điểm, người gửi | Ảnh chụp có đường dẫn trang, người đã đọc thấy |
| Hôn nhân, nuôi con | Thoả thuận cấp dưỡng, đón con, chia tài sản | Chứng từ chuyển tiền cấp dưỡng, văn bản thoả thuận |
Cột giữa chỉ là khả năng; tin nhắn của bạn chứng minh được tới đâu phụ thuộc vào câu chữ cụ thể. Một câu "ừ, để tháng sau anh gửi" có thể là lời thừa nhận nợ rất mạnh, cũng có thể bị bên kia giải thích thành chuyện khác nếu đoạn trước đó không nói rõ về khoản tiền nào.
Vì sao nhiều đoạn tin nhắn bị toà đánh giá thấp
Lý do phổ biến nhất là chỉ có vài tấm ảnh chụp màn hình rời rạc, không còn thiết bị gốc. Khi đối phương phủ nhận, người nộp không đưa ra được điện thoại hay tài khoản để đối chiếu vì đã đổi máy, đã xoá ứng dụng, hoặc đoạn chat đã bị bên kia thu hồi. Ảnh chụp lúc đó trở thành lời nói của một bên.
Lý do thứ hai là không chứng minh được tài khoản thuộc về ai. Hai người nhắn với nhau qua Zalo nhiều năm, nhưng tài khoản bên kia không đứng tên số điện thoại của họ, ảnh đại diện là phong cảnh, tên hiển thị là biệt danh. Đến khi tranh chấp, người kia nói "không phải tài khoản của mình" — và người nộp phải lần lại từng mảnh ghép, có khi không đủ.
Lý do thứ ba là chọn lọc quá tay. Người nộp chỉ chụp những câu có lợi, bỏ phần trước và sau. Đối phương đưa ra bản đầy đủ của họ, trong đó lời hứa trả nợ đi kèm một điều kiện chưa xảy ra. Từ chỗ là chứng cứ, đoạn chat quay lại làm yếu lập luận của chính người nộp, và còn làm toà nghi ngờ các chứng cứ khác.
Lý do thứ tư là nộp mà không giải thích. Một xấp ảnh in không có ghi chú: ai nhắn cho ai, ngày nào, liên quan đến yêu cầu nào. Thẩm phán đọc hàng trăm trang hồ sơ; chứng cứ không tự nói lên ý nghĩa của nó, người nộp phải chỉ ra.
Làm gì ngay khi biết tin nhắn sẽ cần dùng
Các bước dưới làm được trong một buổi tối, không tốn chi phí, và giữ được phần lớn giá trị của tin nhắn cho tới khi bạn quyết định có khởi kiện hay không.
- Không xoá, không rời nhóm, không chặn người kia vội. Một số ứng dụng ẩn hoặc làm mất lịch sử khi bạn chặn hay rời cuộc trò chuyện.
- Chụp toàn bộ cuộc trò chuyện liên quan theo thứ tự thời gian, từ tin đầu đến tin cuối, mỗi ảnh chồng lên ảnh trước một vài dòng để thấy liền mạch.
- Chụp trang thông tin tài khoản của người kia: tên hiển thị, ảnh đại diện, số điện thoại nếu hiện, và các chi tiết giúp nhận ra họ.
- Sao các ảnh chụp sang nơi lưu khác (máy tính, ổ lưu trữ, dịch vụ đám mây của bạn), giữ nguyên tệp gốc, không chỉnh sửa, không cắt.
- Ghi một trang tóm tắt: điện thoại nào, tài khoản nào, chụp ngày nào, ai chụp, cuộc trò chuyện nói về việc gì.
- Giữ chiếc điện thoại chứa cuộc trò chuyện; nếu phải đổi máy, chuyển dữ liệu bằng cách chính thức của ứng dụng và kiểm lại cuộc trò chuyện trên máy mới trước khi bỏ máy cũ.
- Với tin nhắn quan trọng, số tiền lớn hoặc có nguy cơ bị thu hồi, cân nhắc nhờ thừa phát lại lập vi bằng ghi nhận nội dung.
Thứ tự này ưu tiên giữ lại cái có thể mất trước: lịch sử chat có thể biến mất, còn việc in ra, sắp xếp có thể làm sau.
Khi nào tin nhắn cần thêm vi bằng hoặc giám định
Vi bằng do thừa phát lại lập là văn bản ghi nhận sự kiện, hành vi mà thừa phát lại trực tiếp chứng kiến; trong vụ việc dân sự nó là một nguồn chứng cứ để toà xem xét. Với tin nhắn, thừa phát lại mở thiết bị, xem cuộc trò chuyện, ghi lại nội dung và thời điểm xem. Vi bằng không biến tin nhắn thành sự thật tuyệt đối, nhưng nó chứng minh rằng vào ngày đó, trên thiết bị đó, có đoạn chat với nội dung đó — rất có ích khi bạn lo bên kia sẽ thu hồi hoặc khi thiết bị có thể hỏng.
Nên cân nhắc vi bằng khi số tiền lớn, khi tin nhắn là chứng cứ chính duy nhất, khi bên kia có dấu hiệu sẽ xoá hoặc thu hồi, hoặc khi bạn buộc phải đổi máy. Chi tiết về việc lập vi bằng nằm ở chuyên mục vi bằng và thừa phát lại của trang; ở đây chỉ cần nhớ: vi bằng là một lựa chọn, không phải điều kiện bắt buộc để tin nhắn được nộp.
Giám định dữ liệu điện tử thường chỉ xuất hiện khi bên kia phản đối mạnh, cho rằng tin nhắn bị dựng. Lúc đó đương sự có thể đề nghị toà trưng cầu giám định, hoặc tự yêu cầu giám định theo quy định. Muốn giám định được, phải còn thiết bị hoặc tài khoản gốc. Một lần nữa, giữ thiết bị là việc đáng làm nhất.
Những hiểu lầm hay gặp về tin nhắn làm chứng cứ
"Tin nhắn không có chữ ký nên không có giá trị." Sai. Chữ ký tay không phải điều kiện để dữ liệu điện tử thành chứng cứ. Câu hỏi là có xác định được người gửi hay không, và việc đó chứng minh được bằng nhiều cách khác.
"Phải công chứng ảnh chụp tin nhắn mới nộp được." Không đúng. Công chứng không chứng nhận nội dung ảnh chụp màn hình. Bạn có thể nộp bản in kèm trình bày nguồn gốc; muốn tăng độ tin cậy thì cân nhắc vi bằng.
"Có tin nhắn là chắc thắng." Không. Tin nhắn là một mảnh trong cả bức tranh chứng cứ. Toà đánh giá tổng hợp và bên kia cũng có quyền đưa chứng cứ ngược lại.
"Xem trộm điện thoại người khác để lấy tin nhắn cũng được vì đó là sự thật." Rủi ro lớn. Bí mật thư tín, điện thoại và trao đổi thông tin riêng tư được Bộ luật Dân sự bảo vệ; chứng cứ thu thập trái phép có thể bị bác và người lấy có thể phải chịu trách nhiệm.
Câu hỏi thường gặp
Tin nhắn Zalo có được toà chấp nhận làm chứng cứ không?
Có thể. Tin nhắn là dữ liệu điện tử, một nguồn chứng cứ theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015. Toà sẽ xem độ tin cậy: nguồn gốc, tính toàn vẹn và việc xác định được ai đã gửi. Giữ nguyên điện thoại và cuộc trò chuyện giúp tin nhắn có sức nặng hơn nhiều.
Chỉ có tin nhắn mà không có hợp đồng thì có kiện đòi nợ được không?
Có thể khởi kiện. Pháp luật dân sự không bắt mọi hợp đồng vay phải lập bằng văn bản giấy. Tin nhắn thể hiện việc vay, số tiền, lời hứa trả, cộng với chứng từ chuyển khoản, thường đủ để chứng minh có giao dịch. Bên kia vẫn có quyền đưa chứng cứ phản bác.
Tin nhắn có cần in ra giấy khi nộp cho toà không?
Thường người nộp in ảnh chụp ra giấy để đưa vào hồ sơ, kèm một bản trình bày nguồn gốc. Nên mang theo cả thiết bị gốc khi được toà triệu tập đối chiếu. Hỏi thư ký toà nơi thụ lý xem họ có yêu cầu thêm bản sao lưu dạng tệp hay không.
Tin nhắn bằng tài khoản không chính chủ thì có giá trị không?
Vẫn có thể có giá trị nếu bạn chứng minh được người kia thực tế dùng tài khoản đó, ví dụ qua các lần giao dịch trước, bài đăng cá nhân, người quen xác nhận hoặc chính họ thừa nhận. Việc này khó hơn nên cần gom nhiều mảnh ghép.
Có nên lập vi bằng cho tất cả tin nhắn không?
Không cần. Vi bằng có chi phí và chỉ đáng làm khi tin nhắn quan trọng, số tiền lớn, có nguy cơ bị xoá hoặc thu hồi, hoặc bạn sắp phải đổi máy. Với phần lớn tranh chấp nhỏ, chụp đủ, lưu đủ và giữ thiết bị là bước đầu hợp lý.
Tin nhắn thoại trên Zalo có được tính như tin nhắn chữ không?
Tin nhắn thoại cũng là dữ liệu điện tử, nhưng khi nộp thường cần kèm bản chép lại nội dung và trình bày nguồn gốc như tài liệu nghe được. Nên tải tệp âm thanh về giữ, ghi rõ ai gửi, thời điểm gửi, và không cắt ghép tệp.