Luật tố tụng dân sự Việt Nam không có một quy tắc loại bỏ hẳn lời khai "nghe kể lại" như một số hệ thống nước ngoài. Người chỉ biết qua lời người khác vẫn có thể được hỏi, nhưng giá trị chứng minh của lời khai đó thấp hơn rất nhiều so với người tận mắt chứng kiến. Toà đánh giá mỗi lời khai theo mức độ trực tiếp, sự phù hợp với các chứng cứ khác, và nguồn gốc của thông tin mà người làm chứng có.
Nhiều người đi kiện mang đến toà cả một danh sách người quen "biết chuyện", nhưng khi hỏi kỹ thì hầu hết chỉ biết những gì chính đương sự đã kể. Bài này giúp bạn phân loại người làm chứng theo nguồn biết, hiểu toà cân lời khai bằng những tiêu chí nào, và tránh lãng phí công sức vào những lời khai không thêm được gì.
Ba mức "biết việc" của người làm chứng
Mức thứ nhất là biết trực tiếp: người làm chứng tự mình thấy, nghe, hoặc tham gia vào sự việc. Ví dụ giả định: chị C ngồi cùng bàn khi anh A đưa tiền cho anh B và nghe hai người nói đó là tiền vay. Đây là loại lời khai có giá trị nhất, vì toà có thể hỏi chị C trực tiếp về vị trí, thời điểm, điều kiện quan sát.
Mức thứ hai là biết qua dấu vết: người làm chứng không thấy sự việc chính nhưng thấy những thứ xung quanh nó. Ví dụ giả định: anh D không có mặt lúc giao tiền, nhưng sáng hôm đó chở anh A ra ngân hàng rút tiền và nghe anh A nói sẽ mang cho anh B vay. Lời khai này không chứng minh việc giao tiền, nhưng củng cố chuỗi sự việc, nhất là khi khớp với chứng từ rút tiền.
Mức thứ ba là nghe kể lại: người làm chứng chỉ biết qua lời người khác, thường là chính đương sự. Ví dụ giả định: bà E nghe anh A kể là đã cho anh B vay. Lời khai của bà E thực chất chỉ lặp lại lời của anh A, mà anh A là người đang đi kiện. Toà gần như không thể coi đây là chứng cứ độc lập cho việc vay tiền.
Có một biến thể đáng chú ý: người nghe chính phía bên kia kể. Nếu bà E nghe chính anh B nói "mình đang nợ anh A" vào một dịp nào đó, lời khai của bà về câu nói đó lại có giá trị khác, vì nó liên quan đến lời thừa nhận của chính người bị kiện. Lời khai kiểu này vẫn cần được kiểm tra kỹ, nhưng không còn là "nghe đương sự tự kể về mình".
Tiêu chí toà thường dùng để cân lời khai
Không có công thức tính điểm, nhưng qua cách đánh giá chứng cứ trong thực tế, các tiêu chí dưới đây hay được dùng. Bạn có thể tự soát từng người làm chứng theo bảng này.
| Tiêu chí | Câu hỏi toà đặt ra | Lời khai mạnh | Lời khai yếu |
|---|---|---|---|
| Nguồn biết | Người này biết việc bằng cách nào? | Tận mắt, tận tai, trực tiếp tham gia | Nghe chính đương sự kể lại |
| Điều kiện quan sát | Đứng ở đâu, cách bao xa, ánh sáng thế nào? | Ở gần, quan sát rõ, có lý do để chú ý | Ở xa, chỉ thoáng qua, đang làm việc khác |
| Khoảng cách thời gian | Sự việc xảy ra bao lâu trước khi khai? | Được ghi nhận sớm, có bản xác nhận cùng thời điểm | Khai lần đầu sau nhiều năm |
| Tính nhất quán | Các lần khai có thống nhất không? | Thống nhất ở cốt lõi | Đổi ý không có lý do rõ |
| Phù hợp chứng cứ khác | Có khớp giấy tờ, tin nhắn, hình ảnh? | Khớp nhiều nguồn độc lập | Trái với chứng từ khách quan |
| Lợi ích, quan hệ | Người này được hay mất gì từ kết quả? | Không có lợi ích, ít quan hệ | Là người nhà, đối tác, người phụ thuộc |
Một người làm chứng có thể mạnh ở tiêu chí này và yếu ở tiêu chí khác. Toà cân tổng thể, rồi đặt lời khai cạnh toàn bộ chứng cứ trong hồ sơ.
Vì sao lời khai nghe kể lại gần như không giúp được
Nó không thêm thông tin mới. Nếu bà E chỉ nhắc lại điều anh A kể, thì toà đã có lời khai của anh A rồi. Thêm bà E không làm sự việc rõ hơn, chỉ cho thấy anh A đã kể câu chuyện này với người khác.
Không thể kiểm tra nguồn gốc. Toà không thể hỏi bà E rằng lúc giao tiền trời sáng hay tối, ai ngồi đâu, vì bà không có mặt. Mọi câu hỏi kiểm tra đều dẫn về "anh A kể vậy".
Dễ bị bóp méo qua nhiều lần kể. Thông tin đi qua mỗi người lại bị rút gọn, thêm thắt. Lời kể lại lần hai, lần ba có thể khác xa sự việc ban đầu.
Có thể làm hồ sơ trông yếu đi. Một danh sách dài người làm chứng mà khi hỏi kỹ toàn người nghe kể lại có thể khiến toà và phía bên kia nghĩ bạn thiếu chứng cứ thật, nên phải gom số lượng.
Tốn thời gian của mọi người. Mỗi người được triệu tập là một buổi đi lại, chờ đợi của họ, và thêm thời gian giải quyết vụ việc. Người làm chứng không giúp được gì còn có thể không vui khi bị kéo vào.
Khi chỉ có nhân chứng gián tiếp thì làm gì
Không phải lúc nào cũng có người tận mắt chứng kiến. Giao dịch giữa hai người thân quen thường diễn ra riêng tư. Khi đó, chiến lược hợp lý là xây dựng một chuỗi chứng cứ gián tiếp, mỗi mắt xích chứng minh một phần, ghép lại thành bức tranh khó phủ nhận.
Ví dụ giả định với khoản vay không có giấy tờ: chứng từ ngân hàng cho thấy anh A rút một khoản tiền buổi sáng; anh D xác nhận chở anh A ra ngân hàng và đến nhà anh B ngay sau đó; tin nhắn anh B gửi anh A tối hôm đó cảm ơn và hứa trả trong ba tháng; sau ba tháng anh A nhắn đòi và anh B xin khất. Không ai thấy tận mắt việc đưa tiền, nhưng chuỗi này nói lên nhiều điều.
Trong chuỗi đó, lời khai của anh D chỉ là một mắt xích, không phải toàn bộ. Điều quan trọng là mỗi người làm chứng gián tiếp chứng minh đúng phần họ biết trực tiếp: anh D biết trực tiếp việc chở anh A đến nhà anh B, không biết trực tiếp việc giao tiền. Lời khai của anh nên dừng ở đó, không suy diễn thêm.
Trước khi kết luận mình "không có nhân chứng", hãy rà lại xem ai đã thấy những sự kiện xung quanh: người chở đi, người mở cửa, người cùng ngồi quán, người nghe điện thoại. Những người này có thể chưa từng nghĩ mình là người làm chứng.
Người làm chứng có chuyên môn: kể sự việc khác với đưa ý kiến
Một dạng nhầm lẫn gần với chuyện "nghe kể lại" là nhờ người có nghề làm chứng cho những điều họ suy ra bằng chuyên môn, chứ không phải điều họ thấy. Ví dụ giả định: trong tranh chấp sửa nhà, bạn nhờ một người thợ xây quen đến xem rồi làm chứng rằng "tường nứt là do bên thi công làm ẩu". Người thợ đó không có mặt lúc thi công; điều họ nói là một nhận định chuyên môn.
Trong tố tụng, nhận định chuyên môn về nguyên nhân, chất lượng, giá trị thường thuộc về giám định hoặc định giá, do người hay tổ chức có thẩm quyền thực hiện theo thủ tục riêng. Lời một người thợ quen, dù giỏi nghề, khi đưa ra dưới dạng lời làm chứng sẽ bị phía bên kia phản bác là thiếu khách quan và không đúng thủ tục. Toà có thể ghi nhận nó, nhưng khó dựa vào để kết luận.
Người có chuyên môn vẫn có thể là người làm chứng tốt cho phần sự việc họ trực tiếp biết. Nếu người thợ đó từng làm việc ở công trình và thấy bên thi công đổ bê tông thiếu sắt, đó là điều họ tận mắt thấy, có giá trị làm chứng. Phần "vì vậy mà tường nứt" thì nên để giám định trả lời.
Khi cần ý kiến chuyên môn, hãy tách hai việc: người làm chứng kể điều họ thấy, còn câu hỏi chuyên môn thì đề nghị toà trưng cầu giám định hoặc tự yêu cầu giám định theo quy định. Danh mục giám định, định giá trên trang này đi sâu vào cách làm.
Cách viết danh sách người làm chứng cho có trọng tâm
Khi lập văn bản đề nghị toà lấy lời khai, thay vì liệt kê tên tất cả những ai "biết chuyện", hãy làm theo cách sau:
- Ghi rõ với từng người: họ biết trực tiếp điều gì, ở đâu, lúc nào. Một dòng mô tả cụ thể giúp thẩm phán thấy ngay giá trị lời khai.
- Xếp người tận mắt chứng kiến sự việc chính lên đầu, người biết dấu vết xung quanh xếp sau.
- Bỏ ra khỏi danh sách những người chỉ nghe chính bạn kể lại, trừ khi có lý do đặc biệt như bạn kể ngay sau sự việc với trạng thái hoảng loạn mà người đó chứng kiến.
- Giữ lại người nghe chính phía bên kia thừa nhận, nhưng ghi rõ họ nghe ở đâu, khi nào, trong hoàn cảnh nào.
- Gắn mỗi người làm chứng với chứng cứ khác mà lời khai của họ củng cố: chứng từ, tin nhắn, ảnh.
- Nếu có nhiều người cùng chứng kiến một việc, chọn một hoặc hai người nhớ rõ nhất thay vì đề nghị tất cả.
Danh sách ngắn mà sắc giúp thẩm phán dễ chấp nhận đề nghị hơn, và giúp phía bên kia khó tìm điểm yếu hơn.
Chuẩn bị tâm thế: người làm chứng chỉ nên nói điều mình biết
Nhiều người làm chứng có thiện chí giúp đương sự nên kể vượt quá những gì họ trực tiếp biết. Người chỉ thấy hai bên gặp nhau ở quán lại nói chắc "anh ấy đưa tiền vay", vì đã nghe kể và tin như vậy. Khi bị hỏi kỹ, sự pha trộn này lộ ra và làm cả lời khai mất uy tín.
Bạn nên nói rõ với người làm chứng từ đầu: họ chỉ cần kể những gì tự mắt thấy, tự tai nghe, và nói rõ phần nào là nghe người khác kể. Câu "phần này em nghe anh A kể lại chứ không tận mắt thấy" là một câu trung thực có ích, nó giữ cho phần lời khai trực tiếp còn nguyên giá trị.
Đây không phải là dặn dò nội dung lời khai, mà là giải thích cách làm chứng đúng. Ranh giới giữa hai việc nằm ở chỗ bạn không bảo họ nói gì, chỉ nhắc họ phân biệt điều mình biết và điều mình nghe. Phía bên kia và toà đều đánh giá cao người làm chứng biết giới hạn của mình.
Câu hỏi thường gặp
Người chỉ nghe kể lại có được làm người làm chứng không?
Có thể được hỏi, vì luật không cấm. Nhưng nếu họ chỉ nghe chính đương sự kể, lời khai gần như không thêm được thông tin độc lập và có giá trị chứng minh rất thấp. Toà thường ưu tiên người biết trực tiếp hoặc biết những dấu vết xung quanh sự việc.
Nghe chính bị đơn thừa nhận nợ thì lời khai có giá trị không?
Có giá trị hơn nhiều so với nghe nguyên đơn kể, vì nó liên quan đến lời thừa nhận của chính người bị kiện. Người làm chứng cần nêu rõ nghe ở đâu, khi nào, trong hoàn cảnh nào, và lời khai nên được đối chiếu với tin nhắn, chứng từ khác.
Không có ai tận mắt chứng kiến thì có kiện được không?
Có thể. Nhiều vụ việc được chứng minh bằng chuỗi chứng cứ gián tiếp: chứng từ rút tiền, tin nhắn thừa nhận, người làm chứng biết những sự kiện xung quanh. Mỗi mắt xích chứng minh một phần, ghép lại thành bức tranh mà toà đánh giá tổng thể.
Có nên đưa thật nhiều người làm chứng để toà tin hơn không?
Không. Toà không cộng điểm theo số người. Danh sách dài toàn người nghe kể lại còn có thể làm hồ sơ trông yếu đi. Nên chọn một vài người biết trực tiếp, ghi rõ mỗi người biết gì và lời khai đó củng cố chứng cứ nào.
Người làm chứng nên làm gì khi được hỏi điều mình không tận mắt thấy?
Nói rõ là mình không trực tiếp thấy, và nếu có nghe ai kể thì nói rõ nghe từ ai. Phân biệt rõ ràng giúp phần lời khai trực tiếp giữ được giá trị. Suy đoán hay khẳng định điều không biết có thể làm cả lời khai bị nghi ngờ.