Trong vụ việc dân sự, toà không tự đi tìm người làm chứng cho bạn. Bạn phải chỉ ra người đó là ai, ở đâu, biết gì, và đề nghị toà lấy lời khai hoặc triệu tập họ đến phiên toà. Đề nghị nên làm bằng văn bản, nộp trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, trong thời hạn giao nộp chứng cứ mà thẩm phán ấn định. Theo yêu cầu của đương sự hoặc khi xét thấy cần thiết, thẩm phán sẽ lấy lời khai người làm chứng tại trụ sở toà hoặc ở nơi khác.
Nhiều người nghĩ chỉ cần ghi tên nhân chứng trong đơn khởi kiện là đủ. Thực tế, một dòng tên trong đơn không tự biến thành chứng cứ. Bài này giải thích nên đề nghị lúc nào, văn bản đề nghị cần thông tin gì để toà làm được việc, và sau khi nộp thì chuyện gì diễn ra.
Vì sao phải chủ động đề nghị
Tố tụng dân sự đặt trên nguyên tắc đương sự tự chứng minh. Ai đưa ra yêu cầu thì phải đưa ra chứng cứ để chứng minh yêu cầu đó có căn cứ. Toà có vai trò hỗ trợ thu thập chứng cứ trong những trường hợp luật quy định, nhưng không thay bạn xây dựng hồ sơ. Nếu bạn không đề nghị, toà có thể không biết người làm chứng tồn tại, hoặc biết nhưng không coi là cần thiết.
Lời khai do thẩm phán lấy có giá trị chặt chẽ hơn hẳn bản xác nhận người làm chứng tự viết. Biên bản lấy lời khai ghi rõ ai hỏi, ai trả lời, thời gian, địa điểm, người khai đọc lại và ký từng trang. Khi lời khai là chỗ dựa chính của yêu cầu, bạn nên nhắm tới hình thức này thay vì dừng ở một tờ giấy tự viết.
Đề nghị sớm còn có lợi về thời gian. Người làm chứng có thể chuyển nhà, đi làm xa, ốm đau, hoặc đơn giản là quên dần chi tiết. Một lời khai được ghi khi sự việc mới xảy ra vài tháng thường cụ thể hơn nhiều so với lời khai ghi sau hai năm. Phía bên kia cũng có ít cơ hội tác động hơn.
Thời điểm và hình thức đề nghị
Vụ án dân sự sơ thẩm thường trải qua các mốc dưới đây. Bảng gợi ý việc nên làm với người làm chứng ở từng mốc; thời hạn cụ thể của vụ việc bạn do thẩm phán thông báo.
| Giai đoạn | Việc nên làm với người làm chứng | Hình thức | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Khi nộp đơn khởi kiện | Ghi tên, địa chỉ người làm chứng trong đơn; nộp kèm bản xác nhận nếu đã có | Đơn khởi kiện, tài liệu kèm theo | Chưa phải là đề nghị lấy lời khai |
| Sau khi toà thụ lý, khi nhận thông báo | Gửi văn bản đề nghị lấy lời khai hoặc triệu tập | Văn bản đề nghị riêng | Nên nộp sớm, trong thời hạn giao nộp chứng cứ |
| Phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải | Nhắc lại đề nghị, trình bày người làm chứng sẽ chứng minh vấn đề gì | Trình bày, ghi vào biên bản | Phía bên kia sẽ biết danh sách người làm chứng của bạn |
| Trước khi mở phiên toà | Đề nghị triệu tập người làm chứng đến phiên toà | Văn bản đề nghị | Đề nghị muộn phải có lý do chính đáng |
| Tại phiên toà | Đề nghị hỏi người làm chứng, đối chất nếu có mâu thuẫn | Trình bày tại phiên | Người làm chứng vắng mặt thì hội đồng xét xử quyết định hoãn hay tiếp tục |
Tên gọi cụ thể của các phiên họp và thời hạn có thể khác giữa vụ án dân sự, vụ việc hôn nhân, kinh doanh thương mại, lao động. Đọc kỹ các thông báo toà gửi để biết mình đang ở giai đoạn nào.
Văn bản đề nghị cần những thông tin gì
Không có mẫu bắt buộc cho văn bản đề nghị lấy lời khai người làm chứng, nhưng toà cần đủ thông tin để triệu tập và hiểu vì sao lời khai cần thiết. Một văn bản tốt nêu được:
- Thông tin vụ việc: số thụ lý, tên toà đang giải quyết, tên các đương sự.
- Người đề nghị: họ tên, tư cách trong vụ việc (nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi liên quan).
- Người làm chứng: họ tên, năm sinh, địa chỉ nơi cư trú hoặc nơi làm việc để toà gửi giấy triệu tập; cách liên lạc nếu có.
- Vấn đề cần làm rõ: người làm chứng biết tình tiết nào, liên quan đến yêu cầu nào của bạn. Ví dụ giả định: "chứng kiến việc giao số tiền ghi trong giấy biên nhận vào buổi tối ngày …".
- Lý do cần lấy lời khai: chứng cứ khác chưa đủ, phía bên kia phủ nhận sự việc, hoặc người làm chứng là người duy nhất có mặt.
- Hình thức đề nghị: lấy lời khai tại trụ sở toà, ngoài trụ sở toà (nếu người làm chứng già yếu, ốm đau), hay triệu tập đến phiên toà.
- Tài liệu kèm theo nếu có: bản xác nhận của người làm chứng, ảnh, tin nhắn cho thấy người đó có mặt.
- Ngày, chữ ký của người đề nghị.
Viết ngắn gọn, mỗi người làm chứng một mục riêng. Nếu có nhiều người làm chứng cho cùng một tình tiết, giải thích vì sao cần nhiều người; toà có thể chỉ lấy lời khai một số người.
Toà xử lý đề nghị thế nào
Thẩm phán xem xét có cần thiết không. Không phải mọi đề nghị đều được chấp nhận. Nếu tình tiết đã được chứng minh bằng giấy tờ rõ ràng, hoặc là tình tiết hai bên đã thừa nhận, thẩm phán có thể thấy không cần lấy lời khai. Khi đó, bạn nên hỏi lý do và đề nghị ghi vào biên bản để còn căn cứ trình bày lại ở phiên toà.
Lấy lời khai tại trụ sở hoặc nơi khác. Thông thường người làm chứng được triệu tập đến trụ sở toà. Với người già yếu, bệnh nặng, khó đi lại, thẩm phán có thể đến nơi họ ở. Với người ở tỉnh khác hoặc nước ngoài, toà có thể uỷ thác việc lấy lời khai cho nơi khác thực hiện.
Ghi biên bản và cho người khai đọc lại. Lời khai được ghi thành biên bản, người làm chứng tự đọc hoặc được nghe đọc lại, ký hoặc điểm chỉ. Người làm chứng chưa đủ mười tám tuổi được lấy lời khai khi có mặt người đại diện hoặc người trông nom.
Đưa vào hồ sơ và công khai cho các bên. Biên bản lời khai trở thành tài liệu trong hồ sơ vụ án. Các đương sự có quyền tiếp cận, sao chụp theo quy định, và phía bên kia có thể phản bác nội dung đó.
Triệu tập tiếp đến phiên toà nếu cần. Có lời khai trong hồ sơ rồi, người làm chứng vẫn có thể được triệu tập đến phiên toà để hội đồng xét xử và các bên hỏi trực tiếp. Nếu họ vắng mặt, lời khai đã ghi trước đó có thể được công bố tại phiên.
Phối hợp với người làm chứng sau khi nộp đề nghị
Toà gửi giấy triệu tập cho người làm chứng, không qua bạn. Nhưng bạn vẫn có thể giúp mọi việc trơn tru hơn mà không vi phạm nguyên tắc khách quan:
- Báo trước cho người làm chứng rằng bạn đã đề nghị toà và họ có thể nhận giấy triệu tập, để họ không bất ngờ hay nghi ngờ đó là giấy giả.
- Kiểm tra lại địa chỉ đã cung cấp cho toà; nếu họ chuyển nhà, báo ngay cho toà bằng văn bản.
- Giải thích họ có quyền được thanh toán chi phí đi lại, được nghỉ việc trong thời gian toà triệu tập, được đọc lại biên bản trước khi ký.
- Không dặn họ nói gì, không đưa họ bản tóm tắt để học thuộc. Nếu họ hỏi "nên nói thế nào", câu trả lời duy nhất là: nói đúng những gì mình nhớ.
- Không đi cùng họ vào phòng lấy lời khai trừ khi toà cho phép. Đứng ngoài chờ cũng nên tránh nói chuyện về nội dung vụ việc.
- Sau buổi lấy lời khai, không hỏi dò họ đã khai gì để "chỉnh" cho lần sau. Nội dung biên bản bạn sẽ được tiếp cận theo thủ tục.
Phía bên kia có thể theo dõi xem bạn có tác động lên người làm chứng không. Một tin nhắn kiểu "nhớ nói là anh thấy rõ nhé" bị đưa ra toà có thể làm mất giá trị lời khai và gây rắc rối pháp lý cho cả bạn.
Khi đề nghị bị bỏ qua hoặc người làm chứng không đến
Nếu đã nộp đề nghị mà mãi không thấy toà phản hồi, bạn có thể liên hệ thư ký phụ trách vụ việc để hỏi, hoặc nộp văn bản nhắc lại kèm bản sao đề nghị cũ có dấu nhận đơn. Giữ bằng chứng mình đã đề nghị đúng hạn rất quan trọng: nó cho thấy bạn đã làm tròn phần việc của mình, và là căn cứ để đề nghị lại ở phiên toà hoặc ở giai đoạn phúc thẩm nếu cần.
Nếu người làm chứng được triệu tập hợp lệ mà không đến, toà có thể triệu tập lại. Luật cho phép dẫn giải người làm chứng vắng mặt không có lý do chính đáng khi sự vắng mặt gây trở ngại cho việc giải quyết. Trong thực tế, toà dùng biện pháp này khá thận trọng; nhiều khi toà dựa vào lời khai đã ghi trước đó và các chứng cứ khác.
Trong trường hợp người làm chứng thật sự không thể đến vì lý do sức khoẻ hay ở quá xa, hãy chủ động đề nghị hình thức khác: lấy lời khai ngoài trụ sở, uỷ thác lấy lời khai, hoặc trình bày tại phiên toà trực tuyến nếu toà tổ chức theo hình thức đó và quy định hiện hành cho phép. Bài về người làm chứng ở xa trong danh mục này đi sâu vào các phương án.
Tranh chấp có nhiều nhân chứng và nhiều mâu thuẫn là loại hồ sơ nên có người làm nghề đọc giúp. Một luật sư biết nên đề nghị người nào, vào lúc nào, và có thể đặt câu hỏi cho người làm chứng tại phiên toà theo đúng thủ tục.
Câu hỏi thường gặp
Ghi tên người làm chứng trong đơn khởi kiện đã đủ chưa?
Chưa đủ. Ghi tên trong đơn chỉ cho toà biết có người làm chứng. Muốn lời của họ thành chứng cứ chặt chẽ, bạn nên làm văn bản đề nghị toà lấy lời khai hoặc triệu tập họ, nêu rõ họ biết tình tiết gì và liên quan yêu cầu nào.
Đề nghị lấy lời khai người làm chứng nộp lúc nào là muộn?
Thẩm phán ấn định thời hạn giao nộp chứng cứ, thường không vượt quá thời hạn chuẩn bị xét xử. Đề nghị sau thời hạn đó cần có lý do chính đáng, ví dụ mới biết có người làm chứng. Nộp càng sớm, khả năng toà sắp xếp được càng cao.
Toà có bắt buộc phải lấy lời khai người làm chứng mình đề nghị không?
Không bắt buộc. Thẩm phán xem xét lời khai có cần thiết để làm rõ vụ việc không. Nếu bị từ chối, bạn có thể hỏi lý do, đề nghị ghi vào biên bản và trình bày lại tại phiên toà, nơi hội đồng xét xử quyết định.
Người làm chứng ở tỉnh khác thì toà có lấy lời khai được không?
Được. Toà có thể triệu tập họ đến, hoặc uỷ thác cho toà án hay cơ quan có thẩm quyền nơi người làm chứng cư trú lấy lời khai. Việc uỷ thác mất thời gian, nên bạn cần đề nghị sớm và cung cấp địa chỉ chính xác.
Có được hỏi người làm chứng tại phiên toà không?
Có. Tại phiên toà, sau khi hội đồng xét xử hỏi, đương sự hoặc người bảo vệ quyền lợi của đương sự được hỏi người làm chứng theo sự điều hành của chủ toạ. Câu hỏi nên ngắn, cụ thể, về những gì người đó trực tiếp thấy hoặc nghe.
Ai chịu chi phí đi lại cho người làm chứng?
Người làm chứng có quyền được thanh toán chi phí liên quan khi tham gia tố tụng. Ai chịu khoản này cuối cùng phụ thuộc vào quy định về chi phí tố tụng và kết quả lời khai. Bạn nên hỏi thư ký toà về cách tạm ứng trong vụ việc của mình.