Khi lời khai của các đương sự, người làm chứng mâu thuẫn nhau, thẩm phán có thể tổ chức đối chất theo yêu cầu của đương sự hoặc khi xét thấy cần thiết. Đối chất là việc đặt những người khai khác nhau đối diện, để từng người trình bày lại và trả lời câu hỏi về điểm mâu thuẫn, kết quả được ghi thành biên bản. Nhưng không phải mâu thuẫn nào cũng cần đối chất, và cũng không phải mâu thuẫn nào cũng làm mất giá trị lời khai.
Người chứng kiến cùng một sự việc gần như luôn kể khác nhau ở chi tiết, vì họ đứng ở vị trí khác, chú ý điều khác, nhớ theo cách khác. Bài này giúp bạn phân biệt mâu thuẫn tự nhiên với mâu thuẫn đáng ngờ, biết toà đánh giá ra sao, và xử lý khi người làm chứng thay đổi lời khai giữa chừng.
Mâu thuẫn tự nhiên và mâu thuẫn đáng ngờ
Trí nhớ con người không phải máy ghi hình. Hai người cùng đứng xem một vụ va chạm có thể nhớ khác nhau về màu áo, giờ giấc, ai lên tiếng trước. Sau vài tháng, ký ức còn bị pha thêm những gì họ nghe kể, đọc được, tự suy luận. Vì vậy những khác biệt nhỏ về chi tiết ngoại vi là điều bình thường, và toà có kinh nghiệm thường không coi đó là dấu hiệu nói dối.
Mâu thuẫn đáng ngờ là khi khác biệt chạm vào cốt lõi sự việc: có giao tiền hay không, ai ký giấy, ai ra tay trước. Cũng đáng ngờ khi một người làm chứng kể chi tiết rất kỹ những điểm có lợi cho một bên nhưng mơ hồ về mọi điểm khác, hoặc khi lời khai thay đổi theo hướng có lợi ngay sau một sự kiện nào đó.
Ngược lại, nhiều người làm chứng kể giống nhau đến từng chữ cũng là dấu hiệu bất thường. Lời khai quá khớp gợi ý đã được dặn trước hoặc đã bàn bạc với nhau. Toà thường tin một bộ lời khai thống nhất ở cốt lõi nhưng khác nhau tự nhiên ở chi tiết hơn là một bộ lời khai như sao chép.
Phân loại mâu thuẫn và cách toà thường nhìn
Bảng dưới gom các dạng mâu thuẫn hay gặp và khả năng ảnh hưởng của chúng. Đây là kinh nghiệm phổ biến, không phải quy tắc cố định.
| Dạng mâu thuẫn | Ví dụ giả định | Mức ảnh hưởng thường gặp | Bạn nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Chi tiết ngoại vi | Một người nhớ trời mưa, người kia nhớ trời âm u | Thấp | Không cần làm lớn chuyện |
| Thời gian xấp xỉ | Người nói khoảng tám giờ, người nói gần chín giờ | Thấp đến trung bình | Đối chiếu tin nhắn, camera để xác định giờ |
| Số tiền, số lượng | Người nói một cọc tiền, người nói hai cọc | Trung bình đến cao | Tìm chứng từ rút tiền, biên nhận |
| Ai có mặt | Người làm chứng A nói B có mặt, B nói không | Cao | Đề nghị đối chất, tìm chứng cứ vị trí |
| Sự việc cốt lõi | Người nói thấy giao tiền, người nói không có giao | Rất cao | Đề nghị đối chất, củng cố bằng chứng cứ khách quan |
| Lời khai thay đổi theo thời gian | Lần đầu nói thấy, lần sau nói không nhớ | Tuỳ lý do thay đổi | Đề nghị toà hỏi rõ lý do, xem xét bối cảnh |
Mâu thuẫn ở cột "rất cao" thường là điểm toà sẽ dừng lại lâu nhất. Đó cũng là nơi bạn nên dồn chứng cứ khách quan.
Đối chất diễn ra thế nào
Ai có thể đề nghị. Đương sự có quyền đề nghị toà đối chất khi thấy lời khai mâu thuẫn. Thẩm phán cũng có thể tự tổ chức khi thấy cần làm rõ. Đối chất có thể giữa các đương sự với nhau, giữa đương sự với người làm chứng, hoặc giữa những người làm chứng.
Diễn biến buổi đối chất. Thẩm phán giới thiệu những người tham gia, nêu điểm mâu thuẫn cần làm rõ. Từng người trình bày lại về điểm đó; thẩm phán và những người tham gia có thể đặt câu hỏi cho nhau theo sự điều hành. Mọi lời trình bày được ghi biên bản, người tham gia đọc lại và ký.
Có thể diễn ra ở giai đoạn chuẩn bị hoặc tại phiên toà. Trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, đối chất thường do thẩm phán tổ chức tại trụ sở toà. Tại phiên toà, hội đồng xét xử cũng có thể cho đối chất khi việc hỏi cho thấy có mâu thuẫn.
Kết quả không phải "phân thắng thua". Đối chất không nhằm bắt ai nhận là nói sai. Nó giúp toà thấy rõ lý do mâu thuẫn: nhầm lẫn, vị trí quan sát khác nhau, hay có người khai không trung thực. Sau đó toà đánh giá trong tổng thể chứng cứ.
Có thể không cần đối chất. Nếu chứng cứ khách quan đã giải quyết được mâu thuẫn, ví dụ camera cho thấy rõ ai có mặt, thẩm phán có thể không tổ chức đối chất. Bạn vẫn có thể đề nghị và yêu cầu ghi lại ý kiến của mình.
Chuẩn bị đề nghị đối chất
Một đề nghị đối chất tốt chỉ đúng chỗ mâu thuẫn và vì sao nó quan trọng. Trình tự gợi ý:
- Đọc kỹ các biên bản lời khai đã có trong hồ sơ khi được tiếp cận, đánh dấu từng điểm khác nhau.
- Phân loại: điểm nào là chi tiết ngoại vi, điểm nào chạm tới cốt lõi yêu cầu của bạn. Chỉ đề nghị đối chất cho những điểm cốt lõi.
- Viết văn bản đề nghị nêu rõ: lời khai của ai, ở biên bản nào, điểm mâu thuẫn là gì, vì sao làm rõ điểm này ảnh hưởng tới việc giải quyết.
- Chuẩn bị chứng cứ khách quan liên quan đến điểm mâu thuẫn để nộp kèm hoặc trình bày khi đối chất.
- Chuẩn bị vài câu hỏi ngắn, cụ thể cho người khai, tập trung vào điều họ thấy hoặc nghe, vị trí của họ lúc đó, vì sao họ nhớ.
- Khi tham gia, giữ bình tĩnh, không cắt lời, không chất vấn gay gắt. Chủ toạ hoặc thẩm phán điều hành; câu hỏi phải qua sự cho phép.
Nếu bạn có luật sư, người làm nghề thường là người đặt câu hỏi trong buổi đối chất. Câu hỏi khéo có thể làm sáng tỏ mâu thuẫn nhanh hơn nhiều so với tranh cãi.
Khi người làm chứng thay đổi lời khai
Lời khai thay đổi không tự động làm mất giá trị cả lời khai cũ lẫn mới. Toà sẽ hỏi vì sao thay đổi. Có những lý do chính đáng: người làm chứng nhớ ra thêm sau khi xem lại tin nhắn, nhận ra lần trước đã hiểu sai câu hỏi, hoặc biên bản lần trước ghi không đúng ý họ. Có những lý do đáng ngờ: bị tác động, được hứa hẹn, bị đe doạ.
Toà đánh giá lời khai nào đáng tin hơn dựa trên thời điểm khai (gần sự việc thường đáng tin hơn), sự phù hợp với chứng cứ khác, và lời giải thích của người làm chứng. Nếu có dấu hiệu người làm chứng bị tác động, bạn nên trình bày với toà kèm chứng cứ nếu có, như tin nhắn, ghi âm.
Nếu người làm chứng của chính bạn thay đổi lời khai theo hướng bất lợi, đừng tìm cách gây sức ép để họ "nói lại như cũ". Việc đó có thể bị coi là tác động người làm chứng. Hãy dựa vào lời khai trước đó trong hồ sơ, đề nghị toà làm rõ lý do thay đổi, và củng cố bằng các chứng cứ khác.
Trường hợp có căn cứ cho rằng người làm chứng cố ý khai gian dối, vấn đề đã vượt khỏi phạm vi đánh giá chứng cứ thông thường. Bạn có thể trình bày với toà hoặc báo cơ quan có thẩm quyền xem xét. Bài về làm chứng gian trong danh mục này nói rõ hậu quả pháp lý.
Giảm mâu thuẫn ngay từ đầu: ghi lại sớm, ghi riêng từng người
Phần lớn mâu thuẫn trong lời khai sinh ra từ khoảng cách thời gian. Sự việc xảy ra đầu năm, đến khi toà lấy lời khai đã là cuối năm sau; trong khoảng đó, người làm chứng đã nghe các bên kể đi kể lại, đã tự suy luận thêm, và ký ức ban đầu bị phủ lên nhiều lớp. Cách đơn giản nhất để có lời khai vững là ghi nhận sớm, khi chi tiết còn tươi.
Nếu có nhiều người cùng chứng kiến, mỗi người nên tự viết lại những gì mình thấy, riêng rẽ, không đọc bản của nhau trước. Các bản này sẽ khác nhau ở chi tiết, và chính sự khác biệt tự nhiên đó cho thấy họ không bàn bạc với nhau. Nếu sau này mâu thuẫn phát sinh, các bản ghi sớm giúp toà thấy người làm chứng đã nhớ gì ngay từ đầu.
Bên cạnh lời kể, nên giữ những dấu vết cùng thời điểm mà người làm chứng có thể dựa vào để nhớ: tin nhắn hẹn gặp, ảnh chụp có thời gian, hoá đơn ở quán cà phê nơi hai bên gặp nhau. Những thứ này không thay lời khai nhưng giúp người làm chứng định vị ký ức của mình, và giúp toà kiểm tra lời họ nói.
Điều không nên làm là tổ chức "họp" các người làm chứng để thống nhất câu chuyện. Việc này dễ biến những người nhớ khác nhau thành một lời kể đồng phục, vừa mất giá trị vừa có thể bị coi là tác động người làm chứng.
Mâu thuẫn trong chính lời khai của bạn
Không chỉ người làm chứng, chính đương sự cũng có thể khai mâu thuẫn giữa đơn khởi kiện, bản tự khai, lời trình bày ở buổi hoà giải và tại phiên toà. Đây là điểm phía bên kia rất hay khai thác. Trước mỗi lần trình bày, hãy đọc lại những gì mình đã viết và đã khai trước đó.
Nếu phát hiện mình đã nhầm ở lần trước, nên chủ động đính chính kèm lời giải thích, thay vì đợi bị phát hiện. Một sự đính chính sớm và hợp lý thường được toà chấp nhận dễ hơn một mâu thuẫn bị đối phương chỉ ra.
Đồng thời, lời khai của bạn và người làm chứng của bạn nên được đối chiếu ở cấp độ sự việc, không phải ở cấp độ câu chữ. Bạn biết những gì mình nhớ; người làm chứng biết những gì họ thấy. Hai nguồn thống nhất ở cốt lõi nhưng khác nhau tự nhiên ở chi tiết là cấu trúc mà toà tin nhất.
Câu hỏi thường gặp
Hai người làm chứng kể khác nhau thì toà tin ai?
Toà không chọn tin theo cảm tính. Thẩm phán đánh giá từng lời khai theo mức độ trực tiếp, vị trí quan sát, sự nhất quán, sự phù hợp với chứng cứ khách quan và lợi ích của người khai. Mâu thuẫn ở chi tiết nhỏ thường không làm mất giá trị lời khai.
Đối chất có bắt buộc phải làm khi có mâu thuẫn không?
Không bắt buộc. Thẩm phán tổ chức đối chất theo yêu cầu của đương sự hoặc khi thấy cần. Nếu chứng cứ khác đã làm rõ điểm mâu thuẫn, toà có thể không đối chất. Bạn vẫn có quyền đề nghị và yêu cầu ghi ý kiến vào biên bản.
Người làm chứng đổi lời khai thì lời khai cũ còn giá trị không?
Vẫn còn trong hồ sơ và được toà xem xét. Toà sẽ hỏi lý do thay đổi, so sánh thời điểm khai, đối chiếu với chứng cứ khác để đánh giá lời khai nào đáng tin. Thay đổi có lý do chính đáng khác với thay đổi do bị tác động.
Có được tự hỏi người làm chứng trong buổi đối chất không?
Có thể, theo sự điều hành của thẩm phán hoặc chủ toạ. Câu hỏi nên ngắn, cụ thể, tập trung vào điểm mâu thuẫn. Không được chất vấn gay gắt, xúc phạm hay gợi ý câu trả lời; người điều hành có thể dừng câu hỏi không phù hợp.
Lời khai giống hệt nhau có tốt hơn lời khai hơi khác nhau không?
Không hẳn. Lời khai giống nhau từng chữ thường gợi ý đã được dặn trước hoặc bàn bạc. Toà thường tin hơn khi các lời khai thống nhất ở cốt lõi sự việc nhưng khác nhau tự nhiên ở chi tiết, vì đó là cách trí nhớ thật hoạt động.
Phát hiện người làm chứng bị phía bên kia tác động thì làm gì?
Thu thập chứng cứ về sự tác động như tin nhắn, ghi âm cuộc nói chuyện bạn tham gia, lời kể của người khác. Trình bày với toà để toà xem xét khi đánh giá lời khai. Nếu có đe doạ, mua chuộc, có thể báo cơ quan công an xem xét.