Khi đã được toà triệu tập hợp lệ, người làm chứng có nghĩa vụ có mặt; nếu vắng mặt không có lý do chính đáng và việc vắng mặt gây trở ngại cho việc giải quyết, họ có thể bị dẫn giải. Nhưng đó là công cụ cuối cùng của toà, không phải thứ bạn nên dựa vào. Một người bị ép ra toà thường khai ngắn, dè dặt, và câu "không nhớ rõ" có thể làm hỏng lời khai mà bạn trông chờ.
Cách hiệu quả hơn là hiểu vì sao họ ngại, giải toả những lo lắng có cơ sở, và chuẩn bị sẵn phương án khi họ vẫn từ chối. Bài này đi qua từng bước, kèm những ranh giới bạn không được vượt khi thuyết phục người làm chứng.
Những lý do người làm chứng hay đưa ra
Sợ mất thời gian, mất ngày công. Đây là lý do phổ biến nhất, nhất là với người làm công nhật, buôn bán nhỏ. Họ hình dung phải đi lại nhiều lần, chờ cả buổi, mất thu nhập. Lo lắng này có cơ sở thật, và luật có phần đáp ứng: người làm chứng được nghỉ việc trong thời gian toà triệu tập và được thanh toán chi phí liên quan.
Ngại va chạm với phía bên kia. Người làm chứng thường quen cả hai bên: cùng xóm, cùng chợ, cùng công ty. Họ sợ bị nhìn như người "đứng về phe" và bị xa lánh. Nỗi ngại này mang tính xã hội nhiều hơn pháp lý, nên giải toả bằng cách giải thích vai trò của họ.
Sợ bị liên luỵ. Có người nghĩ đến toà là dính vào vụ kiện, có thể bị kiện ngược hoặc phải chịu trách nhiệm. Thực tế người làm chứng không phải là đương sự; họ chỉ chịu trách nhiệm nếu khai sai sự thật.
Sợ không nhớ chính xác, sợ nói sai. Người làm chứng trung thực thường lo nhất điều này. Họ cần được biết rằng nói "không nhớ" với chi tiết mình không nhớ là hoàn toàn đúng, và toà không đòi họ nhớ như máy ghi.
Sợ bị trả thù. Đây là lý do nghiêm trọng nhất, nhất là khi phía bên kia có dấu hiệu hung hăng hoặc đã có lời đe doạ. Trường hợp này cần xử lý theo hướng bảo vệ người làm chứng, không phải thuyết phục bằng lời.
Không tin vào kết quả. Có người nghĩ "ra toà cũng chẳng thay đổi gì". Họ cần thấy lời khai của mình thật sự có ý nghĩa với vụ việc, và vì sao chỉ họ mới cung cấp được.
Nói chuyện với người làm chứng: điều nên và không nên
Mở đầu bằng việc giải thích ngắn gọn vụ việc và vì sao họ quan trọng, không kể lể cảm xúc hay nói xấu phía bên kia. Một câu đơn giản kiểu "hôm đó chỉ có anh đứng đó, nên toà cần nghe anh kể lại những gì anh thấy" hiệu quả hơn nhiều so với "anh phải giúp em, nó lừa em".
Nói rõ vai trò của họ: kể đúng những gì đã thấy, đã nghe. Họ không phải bênh ai. Nếu điều họ thấy có chi tiết bất lợi cho bạn, họ vẫn kể, và bạn chấp nhận điều đó. Người làm chứng thường dễ nhận lời hơn khi biết mình không bị đặt vào thế phải bịa hay giấu.
Giải đáp cụ thể về thời gian: thường thì một buổi lấy lời khai hoặc một lần có mặt tại phiên toà, có thể không phải chờ cả ngày nếu toà xếp lịch hợp lý. Đừng hứa chắc chắn chỉ một lần, vì toà có thể triệu tập lại; nhưng có thể giải thích quy trình thông thường.
Không được hứa trả tiền, tặng quà, giúp việc làm hay bất kỳ lợi ích nào để đổi lấy việc làm chứng. Việc này có thể bị coi là mua chuộc người làm chứng, làm mất giá trị lời khai và có thể dẫn đến trách nhiệm pháp lý. Chi phí đi lại hợp lý do toà xử lý theo thủ tục, bạn không tự trả thay.
Không gây sức ép, không gọi điện liên tục, không nhờ người khác "nói giúp" kiểu ép buộc. Một người làm chứng cảm thấy bị dồn ép thường càng rút lui, hoặc có thể kể với toà rằng bạn đã gây áp lực.
Lo lắng của người làm chứng và cách trả lời có cơ sở
Bảng dưới gợi ý cách trả lời các lo lắng phổ biến bằng thông tin pháp lý thật, không hứa hẹn quá mức.
| Người làm chứng lo | Thông tin có thể chia sẻ | Không nên nói |
|---|---|---|
| Mất ngày công | Được nghỉ việc trong thời gian toà triệu tập, được thanh toán chi phí theo quy định | "Anh cứ đi, em trả tiền công cho" |
| Bị phía bên kia ghét | Vai trò là kể lại sự việc, không phải bênh ai; toà cũng cho phía bên kia hỏi để công bằng | "Kệ nó, nó sai mà" |
| Bị liên luỵ, bị kiện | Người làm chứng không phải đương sự, chỉ chịu trách nhiệm nếu khai sai sự thật | "Không sao đâu, nói gì cũng được" |
| Sợ nói sai | Chỗ nào không nhớ thì nói không nhớ; được đọc lại biên bản và yêu cầu sửa trước khi ký | "Anh cứ nói theo em kể là được" |
| Sợ bị trả thù | Có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền bảo vệ; lời đe doạ cần được báo cho công an | "Không ai dám làm gì đâu" |
| Không có thời gian đến toà | Có thể đề nghị toà lấy lời khai ngoài trụ sở, uỷ thác nơi khác lấy lời khai | "Thôi anh ký giấy này là xong" |
Nếu bạn không chắc về một thông tin, đừng nói đại để thuyết phục. Người làm chứng bị hứa sai thường mất lòng tin khi thực tế khác đi.
Khi họ đã nhận lời: những việc giúp họ yên tâm đi đến cùng
Không ít người nhận lời rồi lại rút lui vào phút cuối vì thấy mọi thứ lạ lẫm. Chuẩn bị cho họ về mặt thủ tục, không phải về nội dung lời khai, giúp giảm hẳn khả năng này:
- Giải thích giấy triệu tập thật trông như thế nào và đến từ đâu: do toà gửi qua bưu chính, qua chính quyền nơi cư trú hoặc giao trực tiếp. Gần đây có nhiều cuộc gọi mạo danh toà án đòi chuyển tiền; toà không bao giờ yêu cầu người làm chứng chuyển tiền.
- Nhắc họ mang theo giấy tờ tuỳ thân và giấy triệu tập khi đến, đến sớm hơn giờ ghi để kịp làm thủ tục vào cổng.
- Cho họ biết trước không khí buổi làm việc: thường là một phòng làm việc nhỏ với thẩm phán, thư ký; tại phiên toà thì có hội đồng xét xử, các đương sự và có thể có người dự.
- Báo rằng họ sẽ được yêu cầu cam đoan khai đúng sự thật, và tại phiên toà, chủ toạ có thể cho những người làm chứng ngồi riêng để không nghe lời khai của nhau. Đó là thủ tục bình thường, không phải dấu hiệu bị nghi ngờ.
- Nhắc họ có quyền đề nghị nhắc lại câu hỏi khi chưa hiểu, có quyền nói không nhớ, có quyền đọc lại biên bản và yêu cầu sửa chỗ ghi sai ý trước khi ký.
- Nếu họ cần giấy xác nhận đã có mặt tại toà để nộp cho nơi làm việc, có thể hỏi thư ký toà vào cuối buổi.
Tất cả những điều trên là thông tin về quy trình. Nội dung họ kể là việc của họ; bạn càng đứng xa phần đó, lời khai của họ càng có giá trị.
Người làm chứng vẫn từ chối: toà có buộc được không
Nếu bạn đã đề nghị và toà ra giấy triệu tập hợp lệ, người làm chứng có nghĩa vụ có mặt. Luật tố tụng dân sự cho phép toà ra quyết định dẫn giải người làm chứng vắng mặt không có lý do chính đáng nếu việc vắng mặt của họ gây trở ngại cho việc giải quyết vụ việc. Đây là biện pháp mạnh, toà thường chỉ dùng khi lời khai thật sự quan trọng và không có cách nào khác.
Ngay cả khi có mặt, người làm chứng có quyền từ chối khai báo trong một số trường hợp luật quy định: lời khai liên quan bí mật nhà nước, bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật cá nhân, hoặc việc khai báo có ảnh hưởng xấu, bất lợi cho đương sự là người có quan hệ thân thích với họ. Ngoài những trường hợp đó, từ chối khai không có lý do chính đáng là vi phạm nghĩa vụ.
Tuy vậy, việc ép buộc bằng thủ tục có giá thật. Lời khai của người miễn cưỡng thường ngắn và mơ hồ. Bạn nên cân nhắc: lời khai của người này nếu được ghi nhận có thật sự đủ rõ để thay đổi kết quả không? Nếu không, có thể dồn sức vào chứng cứ khác.
Phương án thay thế khi không có người làm chứng
Khi người làm chứng chắc chắn không hợp tác, hồ sơ vẫn có thể đứng được nhờ các nguồn khác. Rà lại xem bạn còn những gì:
- Bản xác nhận người đó đã viết trước khi đổi ý: vẫn là tài liệu trong hồ sơ, toà xem xét cùng chứng cứ khác.
- Tin nhắn, email, cuộc gọi có ghi âm giữa bạn và phía bên kia cùng thời điểm, thể hiện cùng sự việc.
- Chứng từ chuyển khoản, biên nhận, hoá đơn, phiếu giao hàng chứng minh dòng tiền hoặc hàng hoá.
- Camera của cửa hàng, khu dân cư, chung cư ghi lại thời điểm sự việc, nếu còn lưu.
- Người làm chứng khác ít quan trọng hơn nhưng sẵn lòng, có thể xác nhận một phần sự việc.
- Đề nghị toà thu thập chứng cứ từ cơ quan, tổ chức đang giữ mà bạn không tự lấy được.
- Lời thừa nhận của chính phía bên kia trong tin nhắn hay buổi hoà giải trước đó: tình tiết đã được đương sự thừa nhận thường không phải chứng minh thêm.
Đôi khi tổng hợp nhiều chứng cứ gián tiếp mạnh hơn một nhân chứng không chắc chắn. Hãy sắp xếp chúng theo thời gian để toà thấy một chuỗi sự việc liền mạch.
Khi nào nên nhờ người làm nghề
Nếu người làm chứng là chỗ dựa duy nhất của một tranh chấp có giá trị lớn, hoặc họ từ chối vì sợ bị đe doạ, đây là lúc nên có luật sư. Luật sư biết cách trình bày với toà về sự cần thiết của lời khai, đề nghị biện pháp phù hợp như lấy lời khai ngoài trụ sở, và tư vấn cách bảo vệ người làm chứng nếu họ gặp nguy hiểm.
Luật sư cũng giúp bạn tránh vi phạm vô ý. Ranh giới giữa thuyết phục chính đáng và gây sức ép, giữa giải thích quyền lợi và hứa hẹn lợi ích, đôi khi mỏng. Một tin nhắn sai cách gửi người làm chứng có thể bị đưa vào hồ sơ để công kích bạn.
Bạn có thể bắt đầu bằng việc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để có cái nhìn ban đầu về tình huống của mình: người làm chứng này quan trọng đến đâu, có nên đề nghị dẫn giải không, và chứng cứ thay thế nào đáng thu thập. Với vụ việc phức tạp, nên gặp trực tiếp người làm nghề để họ đọc toàn bộ hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Người làm chứng không đến toà có bị phạt không?
Người làm chứng đã được triệu tập hợp lệ mà vắng mặt không có lý do chính đáng, và việc vắng mặt gây trở ngại cho việc giải quyết, có thể bị toà ra quyết định dẫn giải. Có lý do chính đáng như ốm đau thì nên báo cho toà bằng văn bản kèm giấy tờ chứng minh.
Có được trả tiền công cho người làm chứng để họ đi toà không?
Không nên tự trả. Người làm chứng có quyền được thanh toán chi phí theo thủ tục của toà. Tự đưa tiền, quà hay hứa lợi ích có thể bị coi là mua chuộc, làm mất giá trị lời khai và có thể dẫn tới trách nhiệm pháp lý cho người đưa.
Người làm chứng được quyền từ chối khai báo khi nào?
Khi lời khai liên quan bí mật nhà nước, bí mật nghề nghiệp, bí mật kinh doanh, bí mật cá nhân, hoặc khi việc khai báo có ảnh hưởng xấu, bất lợi cho đương sự là người thân thích của họ. Ngoài các trường hợp luật quy định, họ phải khai trung thực.
Người làm chứng đổi ý sau khi đã viết bản xác nhận thì sao?
Bản xác nhận vẫn nằm trong hồ sơ và được toà xem xét, nhưng sức nặng giảm nếu phía bên kia phản đối và người viết không đến. Nếu lời khai quan trọng, bạn có thể đề nghị toà triệu tập; đồng thời nên củng cố bằng chứng cứ khác.
Người làm chứng sợ bị trả thù thì bạn nên làm gì?
Đừng hứa suông là không sao. Nếu đã có lời đe doạ, hãy giữ tin nhắn, ghi âm và báo cho công an nơi xảy ra. Người làm chứng có quyền yêu cầu cơ quan có thẩm quyền bảo vệ tính mạng, sức khoẻ, danh dự, tài sản khi tham gia tố tụng.
Có nên đề nghị toà dẫn giải người làm chứng không?
Chỉ nên cân nhắc khi lời khai thật sự quyết định kết quả và không có chứng cứ thay thế. Người bị dẫn giải thường khai miễn cưỡng, ngắn gọn. Trước khi đề nghị, hãy tự hỏi lời khai đó nếu có được có đủ rõ để giúp bạn hay không.