Với tin nhắn làm chứng cứ, chiếc điện thoại và tài khoản gốc thường quan trọng hơn bất kỳ ảnh chụp nào. Khi đối phương phủ nhận, khi toà muốn đối chiếu, khi cần giám định, câu hỏi đầu tiên luôn là: thiết bị gốc còn không? Còn máy, còn tài khoản, bạn có thể mở ra cho người khác xem tận mắt. Mất máy, mất tài khoản, mọi thứ còn lại chỉ là bản sao.
Tranh chấp thường kéo dài nhiều tháng, có khi hơn một năm. Trong thời gian đó, điện thoại có thể hỏng, bị mất, bị thay vì đã cũ; tài khoản có thể bị khoá, bị chiếm. Bài này hướng dẫn những việc cần làm để giữ nguyên nguồn chứng cứ trong suốt thời gian đó, ở mức người dùng bình thường làm được.
Vì sao thiết bị gốc có giá trị đặc biệt
Ảnh chụp màn hình, bản in, thậm chí bản sao lưu đều là bản sao của dữ liệu. Thiết bị gốc là nơi dữ liệu đang tồn tại trong ứng dụng, với giao diện, thứ tự, liên kết tới tài khoản người gửi như lúc nó được nhận. Khi toà hoặc thừa phát lại mở máy và tận mắt thấy cuộc trò chuyện, nhiều nghi ngờ về việc ảnh bị dựng tự động biến mất.
Trong trường hợp phải giám định, người giám định cũng cần thiết bị hoặc tài khoản gốc. Họ không thể kết luận gì nhiều từ một tấm ảnh chụp; với thiết bị, họ có thể xem xét dữ liệu của ứng dụng, các dấu vết thời gian, và đánh giá tính toàn vẹn theo phương pháp chuyên môn.
Thêm một lý do ít người nghĩ tới: việc bạn chủ động giữ nguyên thiết bị và sẵn sàng đưa ra đối chiếu tự nó là một tín hiệu về sự trung thực. Ngược lại, khi một bên nói "máy hỏng rồi, chỉ còn ảnh", dù có thật, người nghe vẫn khó tránh khỏi nghi ngờ.
Giữ chiếc điện thoại chứa chứng cứ trong thời gian tranh chấp
Không phải ai cũng có điều kiện để riêng một chiếc máy. Những điều dưới đây áp dụng được cả khi bạn vẫn dùng máy hằng ngày.
- Không khôi phục cài đặt gốc, không gỡ ứng dụng chat chứa cuộc trò chuyện, không đăng xuất tài khoản khỏi máy nếu không thật cần.
- Tắt chế độ tự xoá tin nhắn cũ hoặc tự dọn dung lượng nếu ứng dụng hay điện thoại có bật.
- Đặt mã khoá màn hình mạnh và bật xác thực hai lớp cho tài khoản; mất máy khi không có khoá là rủi ro kép.
- Hạn chế cho người khác mượn máy trong thời gian này, để tránh xoá nhầm hoặc bị nói rằng người khác đã can thiệp.
- Nếu có thể, sau khi đã sao lưu và chụp đủ, cất riêng chiếc máy cũ ở nơi khô ráo, sạc pin định kỳ, không dùng nữa; dùng máy khác cho việc hằng ngày.
- Ghi lại tình trạng máy: loại máy, ngày bắt đầu cất, ai giữ. Đây là một phần của việc chứng minh chuỗi lưu giữ.
Nếu máy bị hỏng màn hình hay không lên nguồn, đừng vội bán hay đổi máy. Dữ liệu có thể vẫn còn trong bộ nhớ; hỏi ý kiến người làm nghề về việc có nên sửa chữa hay đề nghị giám định trước.
Đổi điện thoại mà không mất cuộc trò chuyện
Đổi máy là lúc tin nhắn chứng cứ hay bị mất nhất. Làm theo thứ tự dưới để có đường lùi nếu việc chuyển dữ liệu không trọn vẹn.
- Trước khi chuyển, chụp màn hình lại toàn bộ các cuộc trò chuyện quan trọng trên máy cũ và sao các tệp sang máy tính hoặc lưu trữ đám mây.
- Tạo một bản sao lưu mới nhất theo cách chính thức của ứng dụng chat, kiểm tra ngày giờ bản sao lưu để chắc nó vừa được tạo.
- Chuyển dữ liệu sang máy mới bằng cách chính thức của ứng dụng hoặc hệ điều hành.
- Mở máy mới, kiểm từng cuộc trò chuyện quan trọng: đủ tin nhắn không, có ảnh và tệp đính kèm không, mốc thời gian đúng không.
- Chỉ khi chắc chắn mọi thứ đã sang đủ, mới đăng xuất khỏi máy cũ. Dù vậy, vẫn nên giữ lại máy cũ, không bán, không xoá, cho tới khi tranh chấp kết thúc.
- Ghi lại việc chuyển máy: ngày nào, bằng cách nào, kết quả kiểm tra ra sao.
Một số ứng dụng chat chỉ cho tài khoản hoạt động trên một điện thoại tại một thời điểm, nên khi đăng nhập ở máy mới, máy cũ có thể bị đăng xuất và dữ liệu cũ khó xem lại. Đó là lý do bước chụp và sao lưu phải làm trước tiên.
Sao lưu, tải dữ liệu, chụp màn hình: dùng cái nào cho việc gì
Ba cách giữ dữ liệu này bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau. Bảng dưới giúp bạn hiểu điểm mạnh, điểm yếu của từng cách.
| Cách giữ | Điểm mạnh | Điểm yếu |
|---|---|---|
| Sao lưu trong ứng dụng chat | Giữ được toàn bộ cuộc trò chuyện, khôi phục lại vào ứng dụng | Thường chỉ đọc được khi khôi phục; có thể bị ghi đè bởi bản sao lưu mới |
| Chức năng tải dữ liệu tài khoản của nền tảng mạng xã hội | Ra tệp người dùng tự mở được, gồm tin nhắn, bài đăng, thông tin hoạt động | Định dạng kỹ thuật khó đọc; không phải nền tảng nào cũng có; mất thời gian chờ |
| Ảnh chụp màn hình và video quay màn hình | Dễ làm, dễ in, dễ trình bày | Là bản sao, dễ bị nghi chỉnh sửa nếu không còn nguồn gốc |
| Chép tệp gốc sang máy tính, ổ rời | Giữ được ảnh, video, tệp đính kèm chất lượng gốc | Không giữ được cấu trúc cuộc trò chuyện |
| Giữ nguyên thiết bị | Đối chiếu trực tiếp, phục vụ giám định | Rủi ro hỏng, mất; cần bảo quản |
Một số nền tảng mạng xã hội lớn có chức năng tải xuống thông tin của bạn trong phần cài đặt tài khoản. Tệp tải về thường gồm tin nhắn, bài đăng, bình luận theo định dạng kỹ thuật. Nên tải về sớm và giữ nguyên tệp nén, không giải nén rồi sửa.
Phòng mất tài khoản khi đang có tranh chấp
Khi tranh chấp căng thẳng, tài khoản của bạn có thể trở thành mục tiêu: người kia biết mật khẩu cũ, biết số điện thoại khôi phục, hoặc thuê ai đó chiếm tài khoản để xoá cuộc trò chuyện. Nghe có vẻ hiếm, nhưng trong các tranh chấp hôn nhân, đối tác làm ăn cũ, chuyện này không hiếm.
Việc nên làm ngay là đổi mật khẩu các tài khoản chứa chứng cứ, bật xác thực hai lớp, kiểm danh sách thiết bị đang đăng nhập và đăng xuất những thiết bị lạ, kiểm số điện thoại và thư điện tử khôi phục có đúng của bạn không. Nếu số điện thoại khôi phục là số do người kia đăng ký hoặc đứng tên, hãy chuyển sang số của mình.
Nếu tài khoản bị chiếm, ghi lại ngay thời điểm phát hiện, những dấu hiệu bất thường, thông báo của nền tảng về đăng nhập lạ, rồi làm theo quy trình khôi phục tài khoản của nền tảng. Những ghi nhận này về sau có thể trở thành chứng cứ nếu dữ liệu bị xoá có chủ đích. Khi việc chiếm tài khoản có dấu hiệu vi phạm pháp luật, bạn có thể trình báo cơ quan công an.
Những sai lầm phổ biến khiến mất nguồn chứng cứ
Bán máy cũ ngay khi mua máy mới. Đây là cách mất dữ liệu gốc nhanh nhất. Máy cũ trị giá không nhiều so với giá trị của chứng cứ.
Mang máy đi sửa mà không sao lưu. Nhiều cửa hàng khôi phục cài đặt gốc khi sửa phần mềm. Hãy sao lưu và chụp trước, và dặn rõ không xoá dữ liệu.
Dùng ứng dụng không rõ nguồn gốc để xuất tin nhắn. Một số ứng dụng hứa xuất tin nhắn ra tệp nhưng đòi quyền truy cập toàn bộ dữ liệu, có rủi ro lộ thông tin, và kết quả khó chứng minh tính toàn vẹn.
Dùng chung tài khoản đám mây với người khác. Người kia có thể xoá bản sao lưu. Hãy dùng tài khoản đứng tên mình, mật khẩu riêng.
Để máy hết pin rồi cất nhiều tháng. Pin hỏng có thể khiến máy không lên nguồn khi cần. Sạc định kỳ, cất nơi khô, tránh nóng.
Chuỗi lưu giữ: ghi lại ai giữ, giữ từ khi nào
Trong nghề giám định và điều tra, người ta hay nói tới chuỗi lưu giữ: một bản ghi liên tục cho thấy chứng cứ đã nằm ở đâu, trong tay ai, từ lúc nào tới lúc nào, có ai tác động gì không. Người dân không cần làm phức tạp như vậy, nhưng áp dụng tinh thần đó ở mức đơn giản giúp chứng cứ của bạn đáng tin hơn rất nhiều.
Cách làm: lập một trang ghi chép, viết tay hay trên máy đều được. Mỗi khi có việc gì xảy ra với thiết bị hoặc tài khoản chứa chứng cứ, ghi một dòng: ngày giờ, việc gì, ai làm. Ví dụ giả định: "Ngày 3, chụp toàn bộ cuộc trò chuyện với chủ nhà, chép sang máy tính. Ngày 10, cất máy cũ vào tủ, chỉ mình giữ chìa khoá. Ngày 25, mang máy theo khi toà triệu tập, thư ký xem và lập biên bản."
Khi đối phương đặt câu hỏi "từ lúc đó tới nay ai đã đụng vào chiếc máy", bạn có câu trả lời cụ thể thay vì nói theo trí nhớ. Ghi chép đơn giản này cũng giúp chính bạn không quên những việc đã làm khi tranh chấp kéo dài nhiều tháng.
Nếu chứng cứ nằm trong máy của người khác, như người thân đã nhận tin nhắn, hãy đề nghị họ cũng ghi lại theo cách tương tự, và tránh đưa máy qua lại nhiều tay.
Khi nào nên lập vi bằng hoặc nhờ giám định trước khi đổi máy
Có những lúc bạn buộc phải thay máy: máy hỏng dần, sắp không dùng được, hoặc công việc đòi máy mới. Nếu chiếc máy đang chứa tin nhắn là chứng cứ chính của một tranh chấp lớn, hãy cân nhắc nhờ thừa phát lại lập vi bằng ghi nhận nội dung cuộc trò chuyện trên máy trước khi chuyển. Vi bằng ghi lại những gì thừa phát lại trực tiếp thấy trên thiết bị vào thời điểm đó.
Nếu tranh chấp đã ở toà và bên kia đã phản đối tính xác thực của tin nhắn, việc đổi máy hay sửa máy lúc này có thể làm ảnh hưởng tới khả năng giám định. Trường hợp đó, nên báo cho toà biết tình trạng thiết bị và hỏi ý kiến người làm nghề trước khi làm gì với chiếc máy. Đổi máy sau khi đã có ghi nhận độc lập an toàn hơn nhiều so với đổi máy rồi mới giải thích.
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải nộp điện thoại cho toà không?
Thường không bắt buộc giao nộp hẳn thiết bị. Toà có thể yêu cầu xuất trình để đối chiếu tại buổi làm việc hoặc khi cần giám định. Hãy giữ máy sẵn sàng và hỏi rõ toà về cách thức khi được yêu cầu.
Điện thoại bị hỏng thì tin nhắn chứng cứ có mất hẳn không?
Chưa chắc. Dữ liệu có thể vẫn còn trong bộ nhớ hoặc trong bản sao lưu. Đừng vội bán hay đổi máy; hỏi ý kiến người làm nghề về việc sửa chữa hoặc đề nghị giám định để khôi phục, và kiểm các bản sao lưu đã có.
Đăng nhập Zalo trên máy mới thì máy cũ có mất tin nhắn không?
Tuỳ ứng dụng và phiên bản; một số ứng dụng chat chỉ cho tài khoản hoạt động trên một điện thoại một lúc. Vì vậy hãy chụp, sao lưu và kiểm tra bản sao lưu trước khi đăng nhập ở máy mới, và giữ lại máy cũ.
Tải dữ liệu tài khoản Facebook có dùng làm chứng cứ được không?
Tệp tải về từ chức năng chính thức của nền tảng là một nguồn dữ liệu điện tử có thể nộp kèm. Nên giữ nguyên tệp nén, ghi rõ ngày tải, tài khoản nào, và in những phần liên quan ra để dễ đọc.
Có nên cất riêng điện thoại cũ chỉ để giữ chứng cứ không?
Nếu có điều kiện và tranh chấp quan trọng, nên làm. Sau khi chụp và sao lưu, cất máy ở nơi khô, sạc định kỳ, không dùng hằng ngày, và ghi lại ai giữ, từ ngày nào. Điều này giúp chứng minh dữ liệu không bị can thiệp.
Mất điện thoại khi đang có tranh chấp thì làm gì?
Khoá máy và tài khoản từ xa nếu có thể, đổi mật khẩu, khôi phục tài khoản trên máy mới, kiểm bản sao lưu. Ghi lại thời điểm và hoàn cảnh mất máy; nếu bị trộm, trình báo công an và giữ giấy xác nhận trình báo.