Bị đơn không phải chứng minh thay cho nguyên đơn: nếu nguyên đơn không chứng minh được yêu cầu, yêu cầu đó có thể bị bác dù bị đơn không làm gì. Nhưng ngay khi bị đơn phản đối và nêu ra một sự kiện mới, như đã trả tiền, hàng bị lỗi, hợp đồng vô hiệu, hay đã hết thời hiệu, thì bị đơn phải chứng minh sự phản đối đó có căn cứ, bằng văn bản và chứng cứ.
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 nói rõ đương sự phản đối yêu cầu của người khác phải chứng minh sự phản đối là có căn cứ. Nếu bị đơn muốn đòi lại nguyên đơn điều gì, họ có thể phản tố, và lúc đó họ đứng ở vị trí giống người khởi kiện với đầy đủ nghĩa vụ chứng minh. Bài này giúp người vừa nhận thông báo thụ lý hiểu mình cần chứng minh gì, và những việc không nên trì hoãn.
Hai vai của bị đơn: người phản đối và người yêu cầu
Khi nhận được thông báo của toà về việc thụ lý vụ án, bị đơn thường chỉ nghĩ tới việc "chống lại". Thực ra bị đơn có thể đứng ở hai vai cùng lúc. Vai thứ nhất là người phản đối yêu cầu của nguyên đơn, toàn bộ hoặc một phần. Vai thứ hai là người có yêu cầu riêng đối với nguyên đơn, thông qua yêu cầu phản tố.
Ở vai thứ nhất, bị đơn được hưởng nguyên tắc "ai yêu cầu người đó chứng minh": nguyên đơn phải chứng minh trước. Nhưng nếu chỉ dừng ở việc nói "không đồng ý" mà không có lý lẽ, không có tài liệu, thì trước những chứng cứ chặt chẽ của nguyên đơn, bị đơn gần như không có cơ hội. Ở vai thứ hai, bị đơn gánh nghĩa vụ chứng minh đầy đủ cho yêu cầu phản tố của mình, không khác gì một người khởi kiện.
Cũng cần phân biệt: có những phản đối chỉ là phủ nhận điều nguyên đơn nói, và có những phản đối nêu ra sự kiện mới. "Chưa từng vay" là phủ nhận; "Có vay nhưng đã trả" là sự kiện mới. Với loại thứ hai, gánh nặng chứng minh việc đã trả nằm ở bị đơn.
Phân biệt này quyết định cách bạn chuẩn bị. Nếu chỉ phủ nhận, việc chính là soi kỹ chứng cứ của nguyên đơn, tìm chỗ không hợp lệ, không khớp, và đề nghị giám định khi cần. Nếu nêu sự kiện mới, việc chính là gom chứng cứ cho sự kiện đó ngay, vì toà sẽ không tự đi tìm giúp bạn chứng từ đã trả tiền hay biên bản ghi nhận hàng lỗi.
Những lý lẽ phản đối thường gặp và chứng cứ bị đơn cần có
Bảng dưới liệt kê các hướng phản đối phổ biến. Đây là gợi ý chung, ví dụ giả định, không thay cho việc đánh giá vụ việc cụ thể.
| Bị đơn cho rằng | Ai phải chứng minh | Chứng cứ thường dùng |
|---|---|---|
| Chưa từng có giao dịch | Nguyên đơn chứng minh có giao dịch; bị đơn chỉ ra điểm yếu, đề nghị giám định nếu cần | Mẫu chữ ký để giám định, chứng cứ về hoàn cảnh không thể có giao dịch |
| Đã trả xong hoặc trả một phần | Bị đơn | Chứng từ chuyển khoản, biên nhận, tin nhắn nguyên đơn xác nhận đã nhận |
| Hàng hoá, dịch vụ bị lỗi nên không trả đủ tiền | Bị đơn | Biên bản giao nhận ghi lỗi, ảnh, kết quả giám định, khiếu nại gửi kịp thời |
| Hai bên còn khoản nợ ngược lại cần bù trừ | Bị đơn, thường bằng yêu cầu phản tố | Giấy tờ về khoản nợ ngược, đối chiếu công nợ |
| Hợp đồng vô hiệu | Bị đơn | Tài liệu cho thấy căn cứ vô hiệu theo luật: chủ thể, hình thức, nội dung, ý chí |
| Đã hết thời hiệu khởi kiện | Bị đơn yêu cầu áp dụng; cần chứng minh thời điểm bắt đầu tính thời hiệu | Giấy tờ về thời điểm người khởi kiện biết hoặc phải biết quyền bị xâm phạm |
Nếu phản đối của bạn thuộc nhiều dòng, hãy sắp xếp theo thứ tự từ chắc nhất tới kém chắc nhất, và đừng đưa ra những lý lẽ mâu thuẫn nhau, như vừa nói chưa từng vay vừa nói đã trả xong.
Văn bản ghi ý kiến: lần đầu và quan trọng nhất
Đừng bỏ qua thời hạn trong thông báo thụ lý. Thông báo của toà sẽ nêu thời hạn để bị đơn nộp văn bản ghi ý kiến đối với yêu cầu của nguyên đơn và tài liệu, chứng cứ kèm theo. Nếu cần thêm thời gian, có thể làm đơn xin gia hạn trước khi hết hạn.
Nói rõ đồng ý điểm nào, phản đối điểm nào. Một văn bản tốt đi qua từng yêu cầu của nguyên đơn và trả lời cụ thể. Những điểm bạn không phản đối có thể được coi là không phải chứng minh nữa, nên đừng đồng ý vội những gì chưa kiểm tra.
Đính kèm chứng cứ ngay từ đầu. Chứng cứ nộp sớm cho thấy lập trường nhất quán và tránh rủi ro nộp muộn. Lập danh mục kèm theo, ghi rõ mỗi tài liệu chứng minh cho lý lẽ nào.
Giữ nhất quán với những gì đã nói trước đó. Toà sẽ đối chiếu văn bản ghi ý kiến với tin nhắn, lời nói trước đây của bạn. Một lời giải thích thay đổi liên tục làm giảm độ tin cậy của cả hồ sơ.
Phản tố và thời hiệu: hai việc có giới hạn thời gian
Yêu cầu phản tố là cách bị đơn đòi lại nguyên đơn trong cùng vụ án, ví dụ đòi bù trừ một khoản nợ ngược, hoặc yêu cầu bác một phần hay toàn bộ yêu cầu của nguyên đơn bằng một yêu cầu độc lập. Theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015, bị đơn có quyền đưa ra yêu cầu phản tố trước thời điểm mở phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải. Qua thời điểm đó, bạn có thể phải khởi kiện thành vụ khác.
Phản tố kéo theo nghĩa vụ chứng minh đầy đủ như người khởi kiện, và thường kèm nghĩa vụ tạm ứng án phí. Vì vậy chỉ phản tố khi bạn có chứng cứ cho yêu cầu đó, đừng dùng phản tố như một cách gây sức ép.
Về thời hiệu khởi kiện, Bộ luật Dân sự 2015 quy định toà chỉ áp dụng thời hiệu theo yêu cầu của một bên hoặc các bên, và yêu cầu này phải được đưa ra trước khi toà cấp sơ thẩm ra bản án, quyết định giải quyết vụ việc. Nếu bạn cho rằng nguyên đơn đã hết thời hiệu, hãy nêu ngay trong văn bản ghi ý kiến kèm chứng cứ về thời điểm bắt đầu tính thời hiệu. Thời hiệu cụ thể của từng loại quan hệ khác nhau, cần đối chiếu luật nội dung.
Ví dụ giả định: bị đòi tiền hàng và phản tố vì hàng lỗi
Một xưởng mộc nhỏ ở Đồng Nai đặt mua gỗ ván ép của một nhà cung cấp, trả trước một phần, phần còn lại chưa trả vì cho rằng một lô ván bị phồng rộp không dùng được. Nhà cung cấp kiện đòi số tiền còn lại. Đây là ví dụ giả định.
Nhà cung cấp phải chứng minh có đơn hàng, đã giao đủ, giá và số tiền còn nợ. Họ có hợp đồng, phiếu giao hàng có chữ ký của thủ kho xưởng mộc. Đến lượt xưởng mộc: lý lẽ "hàng lỗi nên không trả" là sự kiện mới do xưởng nêu ra, nên xưởng phải chứng minh. Nếu xưởng muốn đòi thêm tiền bồi thường cho số sản phẩm phải làm lại, đó là yêu cầu phản tố, và xưởng phải chứng minh cả mức thiệt hại.
Hồ sơ của xưởng mạnh hay yếu phụ thuộc vào những việc làm ngay khi nhận hàng: có ghi chú tình trạng trên phiếu giao nhận không, có chụp ảnh lô ván với thời gian rõ ràng không, có báo cho nhà cung cấp bằng tin nhắn hoặc văn bản trong thời gian hợp lý không, có giữ lại một phần ván lỗi để giám định không. Một xưởng có đủ những thứ đó đứng ở thế rất khác so với một xưởng chỉ nói miệng "hàng lỗi" sau khi bị kiện.
Những việc bị đơn hay làm sai
Phần lớn bị đơn lần đầu ra toà không có người tư vấn, và hay mắc những lỗi giống nhau:
- Không nhận hoặc lờ đi giấy tờ của toà, nghĩ rằng không đến thì vụ án không xử được. Toà có thể xét xử vắng mặt khi đã triệu tập hợp lệ theo quy định.
- Liên hệ nguyên đơn để "nói chuyện" bằng tin nhắn đầy cảm xúc, trong đó vô tình thừa nhận khoản nợ hoặc lỗi của mình.
- Đưa ra nhiều lý lẽ mâu thuẫn với hy vọng một trong số đó trúng.
- Chỉ phản đối bằng lời tại phiên hoà giải, không có văn bản, không có chứng cứ.
- Bỏ lỡ thời điểm phản tố hoặc thời điểm yêu cầu áp dụng thời hiệu.
- Tìm cách gây áp lực lên người làm chứng của nguyên đơn. Việc này không chỉ phản tác dụng mà còn có thể vi phạm pháp luật.
Kế hoạch bảy ngày đầu sau khi nhận thông báo thụ lý
Thời gian đầu quyết định rất nhiều. Một kế hoạch đơn giản giúp bạn không bỏ sót việc quan trọng.
- Ngày một: đọc kỹ đơn khởi kiện và tài liệu kèm theo, ghi lại thời hạn trong thông báo của toà.
- Ngày hai: viết dòng thời gian của quan hệ giữa bạn và nguyên đơn, từ khi bắt đầu tới nay.
- Ngày ba: tách yêu cầu của nguyên đơn thành từng điểm, ghi bên cạnh điểm nào bạn đồng ý, điểm nào phản đối, vì sao.
- Ngày bốn: gom chứng cứ cho từng lý do phản đối; liệt kê tài liệu đang nằm ở bên thứ ba.
- Ngày năm: cân nhắc có yêu cầu phản tố hay yêu cầu áp dụng thời hiệu không.
- Ngày sáu: soạn văn bản ghi ý kiến và danh mục chứng cứ.
- Ngày bảy: nhờ người làm nghề đọc lại nếu vụ việc phức tạp, rồi nộp cho toà và giữ bản sao có xác nhận đã nộp.
Nếu số tiền tranh chấp lớn hoặc có dấu hiệu giả mạo giấy tờ, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn ngay từ ngày đầu để chọn hướng phản đối phù hợp, trước khi gửi bất kỳ văn bản nào cho toà hay cho nguyên đơn.
Câu hỏi thường gặp
Bị đơn không nộp văn bản ghi ý kiến thì có bị coi là thừa nhận toàn bộ yêu cầu không?
Không đương nhiên. Nguyên đơn vẫn phải chứng minh yêu cầu. Tuy vậy, việc không phản đối các tình tiết nguyên đơn nêu có thể khiến những tình tiết đó không cần chứng minh thêm, và bạn mất cơ hội đưa lý lẽ của mình vào hồ sơ từ sớm.
Có thể vừa phản đối vừa đề nghị hoà giải không?
Có. Phản đối bằng văn bản và chứng cứ không ngăn cản việc hoà giải. Thực tế, khi hai bên đều thấy rõ chứng cứ của nhau, hoà giải thường dễ đạt được hơn vì mỗi bên biết vị thế thật của mình.
Nguyên đơn có giấy vay có chữ ký của mình nhưng mình đã trả bằng tiền mặt không có biên nhận thì sao?
Đây là tình huống bất lợi vì bạn phải chứng minh việc đã trả. Hãy tìm mọi dấu vết: tin nhắn nhắc tới việc trả, lời khai người có mặt khi giao tiền, việc rút tiền từ tài khoản vào thời điểm đó. Từ nay nên trả nợ qua chuyển khoản hoặc lấy biên nhận.
Yêu cầu phản tố có phải nộp tạm ứng án phí không?
Theo nguyên tắc chung, người có yêu cầu phản tố phải nộp tạm ứng án phí như người khởi kiện, trừ trường hợp được miễn hoặc không phải nộp theo quy định. Mức cụ thể cần đối chiếu văn bản về án phí hiện hành.
Người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan có phải chứng minh không?
Nếu người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan đưa ra yêu cầu độc lập, họ phải chứng minh yêu cầu đó như người khởi kiện. Nếu họ đứng về phía một bên và phản đối yêu cầu của bên kia, họ cũng phải chứng minh sự phản đối có căn cứ.
Bị kiện ở toà xa nơi mình sống thì có cần đến tất cả các buổi không?
Bạn có thể uỷ quyền cho người khác tham gia tố tụng thay mình trong phạm vi luật cho phép, hoặc đề nghị giải quyết vắng mặt trong một số trường hợp. Hãy viết rõ phạm vi uỷ quyền để tránh người đại diện thừa nhận điều bạn không muốn.