Đối chất là việc thẩm phán cho các bên có lời khai mâu thuẫn trực tiếp nghe và trả lời lời khai của nhau, để làm rõ tình tiết đang trái ngược. Theo luật tố tụng dân sự, đối chất có thể tiến hành theo yêu cầu của đương sự hoặc khi thẩm phán thấy có mâu thuẫn trong lời khai, giữa các đương sự với nhau, giữa đương sự với người làm chứng, hoặc giữa những người làm chứng; kết quả được ghi thành biên bản có chữ ký của những người tham gia.
Bài này tập trung vào đối chất giữa chính các đương sự (nguyên đơn, bị đơn, người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan). Việc đối chất khi người làm chứng khai mâu thuẫn có bài riêng trong nhóm người làm chứng. Ở đây bạn sẽ biết khi nào đối chất thật sự có ích, làm đơn đề nghị thế nào, buổi đối chất diễn ra ra sao, và chuẩn bị để lời khai của mình nhất quán, đáng tin.
Đối chất khác lấy lời khai và khác tranh luận tại phiên toà
Trong quá trình giải quyết, mỗi đương sự thường tự viết bản khai trình bày sự việc. Thẩm phán chỉ lấy lời khai trực tiếp khi đương sự chưa có bản khai, hoặc nội dung bản khai chưa đầy đủ, rõ ràng. Lấy lời khai là làm việc với từng người riêng; mỗi người khai phần mình, đối phương không có mặt để phản hồi tức thì.
Đối chất thì ngược lại: các bên có lời khai trái nhau được đặt cạnh nhau, thẩm phán hỏi từng người về đúng điểm mâu thuẫn, mỗi bên được nghe điều bên kia nói và trả lời. Mục đích là để thẩm phán thấy lời khai nào phù hợp với chứng cứ khác hơn, ai giữ được sự nhất quán, chứ không phải để hai bên thắng thua bằng lời.
Đối chất cũng khác tranh luận tại phiên toà. Tranh luận là phần các bên trình bày quan điểm đánh giá chứng cứ và đề xuất hướng giải quyết, diễn ra ở cuối phiên xét xử. Đối chất là một biện pháp thu thập chứng cứ trong giai đoạn chuẩn bị xét xử (hoặc tại phiên toà khi cần), kết quả là biên bản trở thành một phần của hồ sơ. Kỹ năng tranh luận tại phiên là chủ đề khác; ở đây chỉ bàn đối chất như một cách làm rõ chứng cứ.
Khi nào nên đề nghị đối chất
Đối chất không phải lúc nào cũng có lợi. Nó hữu ích nhất trong các tình huống dưới đây:
- Mâu thuẫn ở một tình tiết then chốt mà chứng cứ giấy tờ không làm rõ được: ví dụ giả định, ai là người trực tiếp nhận tiền, thoả thuận miệng về thời hạn trả là bao lâu.
- Đối phương thay đổi lời khai qua các lần: bản tự khai đầu nói một kiểu, lần sau nói kiểu khác. Đặt các lời khai cạnh nhau trước thẩm phán làm sự thay đổi lộ rõ.
- Bạn có chi tiết mà chỉ người trong cuộc mới biết (thời gian, địa điểm, người có mặt, câu đã nói), và tin rằng đối phương sẽ khó giữ lời khai sai trước những chi tiết đó.
- Nhiều đương sự cùng phía khai không thống nhất, ví dụ giả định các đồng thừa kế khai khác nhau về việc ai quản lý tài sản.
- Lời khai đương sự trái với lời người làm chứng về cùng một sự việc, và việc làm rõ ảnh hưởng tới kết quả.
Ngược lại, nếu chứng cứ giấy tờ đã đủ rõ, hoặc bạn không chắc lời khai của chính mình có nhất quán không, đề nghị đối chất có thể không giúp gì, thậm chí lộ điểm yếu. Hãy cân nhắc trước khi yêu cầu.
Làm đơn đề nghị đối chất
Đơn đề nghị gửi thẩm phán được phân công giải quyết vụ việc, trong giai đoạn chuẩn bị xét xử. Một đơn có sức thuyết phục thường gồm:
- Thông tin vụ việc: toà, số thụ lý, tên đương sự, tư cách của bạn.
- Người đề nghị đối chất cùng: ghi rõ đương sự nào (hoặc người làm chứng nào).
- Điểm mâu thuẫn cụ thể: trích ngắn lời khai của bạn và lời khai của đối phương về cùng một tình tiết, dẫn bản khai, biên bản nào, ngày nào, trang nào.
- Vì sao tình tiết đó quan trọng với việc giải quyết vụ án.
- Vì sao chứng cứ hiện có chưa làm rõ được, nên cần đối chất.
- Ngày lập, chữ ký; gửi kèm bản sao các lời khai được dẫn để thẩm phán tiện đối chiếu.
Thẩm phán quyết định có tổ chức đối chất hay không, tuỳ đánh giá về sự cần thiết. Nếu không được chấp nhận, bạn vẫn có thể nêu các mâu thuẫn đó trong văn bản ý kiến và khi tranh luận tại phiên toà.
Buổi đối chất diễn ra thế nào
Mỗi toà tổ chức hơi khác nhau, nhưng thường có các phần sau. Hiểu trước trình tự giúp bạn bớt căng thẳng và trả lời đúng trọng tâm.
| Phần | Diễn ra thế nào | Bạn nên làm gì |
|---|---|---|
| Mở đầu | Thẩm phán giới thiệu thành phần, giải thích quyền, nghĩa vụ, mục đích đối chất | Mang giấy tờ tuỳ thân, giấy triệu tập; nghe kỹ, hỏi lại nếu chưa rõ |
| Xác định điểm mâu thuẫn | Thẩm phán nêu những tình tiết lời khai các bên chưa thống nhất | Ghi nhanh từng điểm để trả lời đúng câu |
| Hỏi từng người | Mỗi bên lần lượt trình bày về từng điểm; thẩm phán có thể hỏi thêm | Trả lời ngắn, đúng điều mình biết, không lan sang chuyện khác |
| Các bên hỏi nhau | Thẩm phán có thể cho các bên đặt câu hỏi với nhau qua sự điều hành của mình | Hỏi câu cụ thể, không công kích, không mớm ý |
| Lập biên bản | Thư ký ghi lời trình bày của từng người | Đọc kỹ toàn bộ trước khi ký, đề nghị sửa nếu ghi sai ý |
| Ký biên bản | Những người tham gia ký hoặc điểm chỉ | Không đồng ý điểm nào thì ghi ý kiến của mình vào biên bản |
Biên bản đối chất trở thành chứng cứ trong hồ sơ. Điều bạn nói và ký trong đó sẽ được đối chiếu với mọi lời khai sau này, nên hãy xem mỗi câu như một lời khai chính thức.
Chuẩn bị trước buổi đối chất
Đọc lại mọi lời khai của chính mình. Đơn khởi kiện, bản tự khai, biên bản lấy lời khai, biên bản các phiên họp. Mâu thuẫn nguy hiểm nhất không phải với đối phương, mà với chính lời bạn đã nói trước đó. Nếu có chỗ nói chưa chính xác, hãy chuẩn bị giải thích trung thực vì sao.
Lập dòng thời gian chi tiết. Ngày, giờ, địa điểm, người có mặt, số tiền, câu nói quan trọng. Đối chiếu từng mốc với chứng cứ giấy tờ đã nộp. Khi bị hỏi bất ngờ, bạn trả lời theo dòng thời gian thay vì theo trí nhớ lộn xộn.
Đọc lời khai của đối phương và đánh dấu điểm yếu. Chỗ nào họ nói chung chung, chỗ nào trái với chứng từ, chỗ nào họ đổi ý giữa các lần khai. Chuẩn bị một vài câu hỏi ngắn để đề nghị thẩm phán hỏi hoặc tự hỏi khi được phép.
Phân biệt điều biết chắc và điều suy đoán. Khi không nhớ, nói "không nhớ chính xác" tốt hơn bịa ra một con số. Lời khai "chắc như đinh" về điều thực ra không chắc dễ bị chứng cứ khác lật lại, kéo theo sự tin cậy của cả phần còn lại.
Giữ thái độ. Đối chất là lúc dễ nóng nhất vì ngồi đối diện người đang tranh chấp với mình. Lời lẽ xúc phạm, cắt ngang, to tiếng đều được ghi nhận và không có lợi. Nói với thẩm phán, không nói với đối phương.
Một buổi đối chất nhìn gần (ví dụ giả định)
Ví dụ giả định: anh Phong và chị Ngọc ở Lâm Đồng tranh chấp khoản tiền 200 triệu đồng anh chuyển cho chị. Anh nói đó là tiền cho vay, hẹn trả sau sáu tháng; chị nói đó là tiền anh góp vốn mở quán cà phê chung, quán lỗ nên không có gì để trả. Không có giấy tờ nào ghi rõ bản chất khoản tiền. Anh đề nghị đối chất, dẫn bản tự khai của chị trong đó chị viết "anh Phong chưa từng tham gia quản lý quán".
Tại buổi đối chất, thẩm phán nêu điểm mâu thuẫn: khoản tiền là vay hay góp vốn. Thẩm phán hỏi chị Ngọc: nếu là góp vốn, tỷ lệ góp bao nhiêu, có thoả thuận chia lãi lỗ không, anh Phong có được xem sổ sách không. Chị trả lời có thoả thuận miệng chia đôi lãi lỗ, nhưng thừa nhận chưa từng gửi anh báo cáo nào. Thẩm phán hỏi anh Phong: vì sao chuyển tiền đúng tuần quán khai trương. Anh trả lời chị hỏi vay để trả tiền thuê mặt bằng, và anh xuất trình được tin nhắn chị nhắc "tháng sau em gửi lại anh một ít".
Biên bản ghi lại cả hai phía. Kết quả không quyết định ngay ai thắng; nhưng hồ sơ giờ có thêm những điểm cụ thể để thẩm phán đánh giá: một bên thừa nhận không có báo cáo nào cho "người góp vốn", bên kia có tin nhắn nói về việc "gửi lại". Tranh chấp được thu hẹp về đúng câu hỏi bản chất khoản tiền, và mỗi bên biết mình cần bổ sung gì.
Ví dụ cũng cho thấy vai trò của sự chuẩn bị: người đề nghị đối chất đã chỉ ra đúng điểm mâu thuẫn, dẫn đúng lời khai, và mang theo chứng cứ để trả lời câu hỏi khó nhất mà mình có thể bị hỏi.
Sau buổi đối chất: dùng biên bản thế nào
Xin sao chụp biên bản đối chất (đây là tài liệu trong hồ sơ mà đương sự được tiếp cận). Đọc lại khi đầu óc đã bình tĩnh, gạch chân những điểm đối phương thừa nhận, những điểm họ trả lời mâu thuẫn với chứng cứ, và những điểm bạn trả lời chưa trọn ý.
Nếu đối phương thừa nhận một tình tiết trong buổi đối chất (ví dụ giả định: thừa nhận đã nhận tiền nhưng cho rằng đó là tiền góp vốn), tình tiết ấy có thể không còn phải chứng minh; tranh chấp thu hẹp vào việc bản chất khoản tiền là gì. Hãy điều chỉnh việc chuẩn bị chứng cứ theo hướng đó.
Nếu bạn thấy mình trả lời chưa chính xác ở điểm nào, đừng đợi tới phiên toà. Làm văn bản trình bày bổ sung, giải thích trung thực, kèm chứng cứ nếu có. Một sự đính chính sớm, có căn cứ, ít gây nghi ngờ hơn một sự thay đổi lời khai đột ngột tại phiên xét xử. Với vụ việc có số tiền lớn hoặc nhiều bên, việc chuẩn bị đối chất cùng luật sư giúp bạn tránh những câu trả lời vô tình bất lợi.
Câu hỏi thường gặp
Đương sự có bắt buộc phải tham gia đối chất không?
Đương sự có nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập của toà. Nếu vắng mặt không có lý do chính đáng, buổi đối chất có thể không tiến hành được và việc vắng mặt được ghi nhận; toà sẽ đánh giá các lời khai dựa trên những gì đang có trong hồ sơ.
Có được mang luật sư theo khi đối chất không?
Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự đã được toà chấp nhận tư cách tham gia tố tụng có thể tham gia theo quyền của mình. Tuy vậy, câu trả lời về sự việc vẫn do chính bạn trình bày; luật sư không trả lời thay về điều bạn trực tiếp biết.
Đối chất có được ghi âm, ghi hình không?
Kết quả đối chất được ghi bằng biên bản do thư ký lập. Việc đương sự tự ghi âm, ghi hình trong buổi làm việc tại toà phụ thuộc quy định và sự cho phép của người điều hành. Hãy hỏi thẩm phán trước, không tự ý ghi.
Nếu đối phương nói dối trong buổi đối chất thì sao?
Bạn trình bày lại sự việc theo hiểu biết của mình, chỉ ra chứng cứ cụ thể mâu thuẫn với lời họ, và đề nghị thư ký ghi ý kiến của bạn vào biên bản. Việc lời khai nào đáng tin do thẩm phán đánh giá cùng toàn bộ chứng cứ.
Có thể đề nghị đối chất tại phiên toà không?
Có thể. Tại phiên toà, khi thấy lời khai mâu thuẫn, hội đồng xét xử có thể cho đối chất. Nhưng đề nghị trong giai đoạn chuẩn bị xét xử thường tốt hơn, vì kết quả có thời gian được nghiên cứu và bạn có thể chuẩn bị chứng cứ bổ sung sau đó.
Biên bản đối chất ghi sai lời mình thì làm gì?
Đề nghị sửa ngay trước khi ký. Nếu thư ký không sửa, ghi ý kiến không đồng ý của bạn vào biên bản rồi mới ký. Đã ký rồi mới phát hiện thì làm văn bản gửi thẩm phán nêu cụ thể điểm ghi sai và nội dung đúng.